خدمت تنظیم دادخواست · قرارداد و تعهدات
دادخواست تنفیذ فسخ قرارداد و استرداد مبیع
وکیل پایه یک دادگستری برای پروندهٔ شما مینویسد؛ قیمت و زمان تحویل را پیش از پرداخت از خودِ او میگیرید
وقتی به استناد یکی از خیارات قانونی — مثلاً پرداختنشدن ثمن، تخلف از شرط یا غبن — معامله را فسخ میکنید اما طرف مقابل مالِ فروختهشده را پس نمیدهد، باید از دادگاه بخواهید فسخ شما را تأیید (تنفیذ) کند و حکم به استرداد مبیع بدهد. فسخ با ارادهٔ خودِ شما واقع میشود (ماده ۴۴۹ قانون مدنی)؛ دادگاه فقط درستی آن را اعلام و پسگرفتن مال را اجرایی میکند. در این خدمت، وکیل پایه یک دادگستری دادخواست تنفیذ فسخ و استرداد مبیع را برای پروندهٔ شما تنظیم میکند: خیار درست را با مادهٔ آن انتخاب میکند، تاریخ و نحوهٔ اعلام فسخ را مستند مینویسد و خواستهٔ استرداد را طوری تقویم و تنظیم میکند که حکم بدون دعوای دوم قابل اجرا باشد.
وکیل را انتخاب کنید و رایگان با او گفتوگو کنید؛ تا قیمت را نپذیرید، پرداختی در کار نیست.
- گرفتن قیمت و زمان تحویل هیچ تعهدی ایجاد نمیکند
- متن دادخواست برای قرارداد و خیار شما نوشته میشود، نه فرم آماده
- تحویل در همان گفتوگو؛ اصلاح تا ثبت در دفتر خدمات قضایی
روند سفارش تنظیم دادخواست
- ۰۱شرح پرونده
روی دکمهٔ «درخواست تنظیم دادخواست» میزنید و مینویسید چه چیزی را با چه قراردادی فروختهاید، طرف چه تخلفی کرده، چه زمانی و چگونه فسخ را اعلام کردهاید و مبیع الان کجاست. شمارهٔ موبایل تأیید میشود؛ پیش از پرداخت هیچ تعهدی ندارید.
- ۰۲استعلام قیمت و زمان از خود وکیل
وکیل پروندهٔ شما را میخواند، اگر دربارهٔ متن قرارداد، خیار یا مدارک سؤالی دارد میپرسد و قیمت و زمان تحویل را اعلام میکند. اگر موافق بودید، همانجا پرداخت میکنید.
- ۰۳تحویل دادخواست
متن دادخواست در همان گفتوگو تحویل داده میشود و تا ثبت در دفتر خدمات قضایی میتوانید اصلاحات را با وکیل در میان بگذارید.
خروجی خدمت
در این خدمت چه چیزی دریافت میکنید؟
- دادخواست اختصاصی پروندهٔ شما
متن کامل دادخواست با مشخصات طرفین، دو خواستهٔ «تأیید (تنفیذ) فسخ قرارداد مورخ …» و «الزام خوانده به استرداد مبیع» با بهای خواسته، شرح قرارداد، مبنای خیار، تاریخ و نحوهٔ اعلام فسخ، دلایل و منضمات — آمادهٔ ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضایی.
- انتخاب خیار درست و مادهٔ آن
وکیل تشخیص میدهد فسخ شما بر پایهٔ خیار تأخیر ثمن (ماده ۴۰۲)، خیار شرط (ماده ۳۹۹)، خیار تخلف شرط (مواد ۲۳۷ تا ۲۴۰)، غبن (ماده ۴۱۶) یا خیار دیگری است و آیا هنوز پابرجاست یا با گذشت زمان یا تصرفِ کاشف از رضا ساقط شده (مواد ۴۲۰ و ۴۵۰)؛ استناد به خیار اشتباه یعنی رد دعوا.
- فهرست مدارک و نحوهٔ بیان خواسته
میگوید چه مدارکی پیوست شود (قرارداد، اظهارنامهٔ فسخ، دلیل تخلف یا نپرداختن ثمن، مشخصات مبیع) و خواستهٔ استرداد را چگونه بنویسید که اگر عین در دست خریدار نبود، به بدل یا قیمت آن برسید و دعوای تازه لازم نشود.
- راهنمای مراحل بعد
تکلیف ثمنی که گرفتهاید و باید پس بدهید، امکان تأمین خواسته یا دستور موقت برای جلوگیری از انتقال مبیع، مهلت تجدیدنظر و نحوهٔ اجرای حکم استرداد — در همان گفتوگو توضیح داده میشود.
در یک نگاه
- مبنای قانونی
- مواد ۳۹۶ تا ۴۵۷ و ۲۳۴ تا ۲۴۶ ق.م
- مرجع
- دادگاه حقوقی یا صلح؛ برای ملک، محل ملک
- نوع دعوا
- مالی، بر اساس بهای خواسته (ارزش مبیع)
- اعلام فسخ
- با اظهارنامه یا هر لفظ و فعل (ماده ۴۴۹)
- مهلت تجدیدنظر
- ۲۰ روز از ابلاغ رأی (ماده ۳۳۶)
وکلای این خدمت
استعلام زمان و هزینه از وکلای تنظیم دادخواست
وکیل را انتخاب کنید؛ پیش از پرداخت موضوع را با او در میان میگذارید.
راهنمای حقوقی
راهنمای تنفیذ فسخ قرارداد و استرداد مبیع
آنچه پیش از سفارش باید بدانید — بر اساس مواد ۲۱۹، ۲۳۴ تا ۲۴۶ و ۳۹۶ تا ۴۵۷ قانون مدنی و مواد ۱۴۱ تا ۱۴۳ قانون آیین دادرسی مدنی.
مأخذ قانونی: قانون مدنی (مصوب ۱۳۱۴)، مواد ۲۱۹، ۲۳۴ تا ۲۴۶، ۳۹۵ تا ۴۵۷؛ قانون آیین دادرسی مدنی (مصوب ۱۳۷۹)، مواد ۱۱ تا ۱۳، ۶۱ تا ۶۲، ۱۴۱ تا ۱۴۳، ۱۵۶ و ۳۳۱ تا ۳۳۶ · بهروزرسانی: ۱۴۰۵/۰۶/۰۱
خلاصه در سی ثانیه
- فسخ با ارادهٔ صاحب خیار و با هر لفظ یا فعلی که بر آن دلالت کند واقع میشود (ماده ۴۴۹)؛ دادگاه فسخ نمیکند، فسخِ انجامشده را تأیید میکند و استرداد مبیع را حکم میدهد.
- هر بیع لازم است مگر اینکه یکی از خیارات دهگانهٔ ماده ۳۹۶ ثابت شود؛ خیار غبن، عیب، تدلیس و رؤیت پس از آگاهی «فوری» است (مواد ۴۱۵، ۴۲۰، ۴۳۵ و ۴۴۰).
- اگر خریدار مبیع را به دیگری فروخته یا رهن داده باشد، فسخ حق آن شخص را از بین نمیبرد مگر خلافش شرط شده باشد (ماده ۴۵۵)؛ استرداد عین در این حالت ممکن است به مطالبهٔ بدل تبدیل شود.
چه زمانی به دادخواست تنفیذ فسخ و استرداد مبیع نیاز دارید؟
خریدار ثمن را نداده و مال دست اوست
خودرو، کالا یا ملکی را تحویل دادهاید اما خریدار ثمن را نپرداخته یا چکش برگشت خورده است. اگر در قرارداد شرط شده که با نپرداختن ثمن حق فسخ دارید (خیار شرط یا تخلف شرط)، یا شرایط خیار تأخیر ثمن ماده ۴۰۲ جمع است، فسخ را اعلام میکنید و با این دادخواست تأیید فسخ و پسگرفتن مال را میخواهید.
خریدار به شرط قرارداد عمل نکرده
در مبایعهنامه شرط فعلی گذاشتهاید (مثلاً انتقال سند وثیقه، تسویه در تاریخ معین، نگهنداشتن کاربری خاص) و خریدار تخلف کرده است. طبق مواد ۲۳۷ تا ۲۴۰ اول باید الزام او را خواست و اگر الزام ممکن نبود، حق فسخ دارید؛ یا اگر صریحاً «در صورت تخلف، فروشنده حق فسخ دارد» نوشتهاید، مستقیم فسخ میکنید.
مغبون شدهاید یا مبیع را به اشتباه ارزان فروختهاید
بعد از معامله متوجه شدهاید قیمت واقعی مال بهطور فاحش بیشتر از ثمن بوده و در زمان معامله از قیمت عادله خبر نداشتید (مواد ۴۱۶ تا ۴۲۰). خیار غبن بعد از آگاهی فوری است؛ فسخ را سریع اعلام کردهاید و حالا برای پسگرفتن مبیع به تأیید دادگاه نیاز دارید.
از شما دعوا شده و فسخ دفاع شماست
خریدار علیه شما دادخواست الزام به تنظیم سند یا تحویل مبیع داده است. صرفِ بیان فسخ بهعنوان دفاع دادخواست جداگانه نمیخواهد (ماده ۱۴۲ ق.آ.د.م)، اما اگر میخواهید دادگاه حکم به استرداد مبیع هم بدهد، باید تا پایان جلسهٔ اول دادخواست متقابل «تأیید فسخ و استرداد مبیع» بدهید (ماده ۱۴۳).
تنفیذ فسخ قرارداد و استرداد مبیع چیست و با انفساخ، اقاله و ابطال چه فرقی دارد؟
فسخ یعنی یکی از دو طرف، به استناد حقی که قانون یا قرارداد به او داده (خیار)، معامله را یکطرفه به هم بزند. قانون مدنی میگوید عقدی که طبق قانون واقع شده بین طرفین لازمالاتباع است «مگر اینکه به رضای طرفین اقاله یا به علت قانونی فسخ شود» (ماده ۲۱۹) و هر بیع لازم است مگر اینکه یکی از خیارات در آن ثابت شود (ماده ۴۵۷). فسخ «به هر لفظ یا فعلی که دلالت بر آن نماید» حاصل میشود (ماده ۴۴۹)؛ یعنی با اعلام شما واقع میشود، نه با حکم دادگاه. به همین دلیل عنوان درست دعوا «تأیید» یا «تنفیذ» فسخ است: از دادگاه میخواهید اعلام کند فسخی که کردهاید معتبر بوده، و چون مال فروختهشده (مبیع) هنوز نزد خریدار است، او را به استرداد مبیع محکوم کند. رأی دادگاه در بخش اول اعلامی و در بخش دوم اجرایی است.
تفاوت با انفساخ: انفساخ یعنی عقد خودبهخود و بدون ارادهٔ کسی منحل شود؛ مثل وقتی مبیع پیش از تسلیم بدون تقصیر فروشنده تلف شود (ماده ۳۸۷) یا شرط فاسخی که در قرارداد نوشتهاید محقق شود. در این حالت دادخواست «تأیید انفساخ» داده میشود و دیگر اعلام فسخ لازم نیست. تفاوت با اقاله: اقاله بههمزدن معامله با توافق دو طرف است (ماده ۲۸۳) و دعوا ندارد مگر بر سر اجرای آن. تفاوت با ابطال: بطلان یعنی عقد از اول به درستی واقع نشده (مثلاً مبیع مالیت نداشته، ماده ۳۴۸)؛ دعوای آن «اعلام بطلان» است و استرداد در آن با عنوان دیگری مطرح میشود. اگر این عنوانها را اشتباه بگیرید، دادخواست رد میشود و باید از نو شروع کنید — انتخاب عنوان درست اولین کاری است که وکیل برای شما میکند.
مرجع صالح و بهای خواسته در دعوای تأیید فسخ و استرداد مبیع
کدام دادگاه؟ قاعدهٔ کلی، دادگاه محل اقامت خوانده است (ماده ۱۱ ق.آ.د.م). اگر مبیع مال منقول است (خودرو، کالا، ماشینآلات) و دعوا از قرارداد ناشی شده، خواهان میتواند به انتخاب خود دادگاه محل انعقاد قرارداد یا محل اجرای تعهد را هم برگزیند (ماده ۱۳). اگر مبیع ملک است، دعوای استرداد آن دعوای راجع به مال غیرمنقول است و باید در دادگاه محل وقوع ملک طرح شود (ماده ۱۲)، حتی اگر خوانده جای دیگری ساکن باشد. دعوا در دادگاه عمومی حقوقی رسیدگی میشود؛ اگر بهای خواسته تا نصاب مقرر در قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ برای دادگاه صلح باشد، دفتر خدمات قضایی آن را به دادگاه صلح ارجاع میدهد. دفتر خدمات الکترونیک قضایی پرونده را به مرجع صالح ارجاع میکند، اما ثبت در حوزهٔ اشتباه یعنی قرار عدم صلاحیت و چند هفته اتلاف وقت.
بهای خواسته: این دعوا مالی است و هزینهٔ دادرسی و امکان تجدیدنظر بر اساس بهای خواستهای است که در دادخواست قید میکنید (ماده ۶۱). در دعاوی راجع به اموال، بهای خواسته مبلغی است که خواهان تعیین میکند و اگر خوانده تا جلسهٔ اول ایراد نکند همان ملاک است (بند ۴ ماده ۶۲)؛ در صورت اختلاف مؤثر، دادگاه با نظر کارشناس تعیین میکند (ماده ۶۳). تقویم خیلی پایین ممکن است حق تجدیدنظر را به خطر بیندازد و تقویم بالا هزینهٔ دادرسی را بیدلیل زیاد میکند؛ برای ملک، رویهٔ دادگاهها معمولاً ارزش منطقهای را ملاک هزینه میگیرد. وکیل این رقم را با توجه به نوع مبیع و استراتژی پرونده تعیین میکند.
اگر پیشدستی شدهاند: وقتی خریدار قبلاً علیه شما دعوای الزام به تحویل یا تنظیم سند طرح کرده، دادگاه همان دعوا مرجع شماست: فسخ را بهعنوان دفاع میگویید (ماده ۱۴۲) و برای استرداد، دادخواست متقابل تا پایان جلسهٔ اول میدهید (ماده ۱۴۳) تا هر دو با هم رسیدگی شود (ماده ۱۴۱).
هزینههای دعوای تنفیذ فسخ قرارداد و استرداد مبیع
هزینهها را از هم جدا کنید تا غافلگیر نشوید:
هزینهٔ دادرسی: دعوا مالی است و هزینهٔ آن درصدی از بهای خواسته طبق تعرفهٔ سالانه است (ماده ۵۰۳ ق.آ.د.م به ماده ۳ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت ارجاع میدهد). چون دو خواسته دارید (تأیید فسخ و استرداد مبیع)، نحوهٔ تقویم هر یک در محاسبه مؤثر است؛ در رویه، وقتی استرداد مبیع نتیجهٔ مستقیم فسخ است، معمولاً یک بهای خواسته برای هر دو نوشته میشود. اگر توان پرداخت ندارید، میتوانید ضمن دادخواست، اعسار از هزینهٔ دادرسی بخواهید.
هزینهٔ اظهارنامه: ارسال اظهارنامهٔ فسخ از طریق دفتر خدمات قضایی هزینهٔ اندکی طبق تعرفه دارد و باید پیش از دادخواست انجام شود.
کارشناسی: اگر خیار شما غبن یا عیب است یا بر سر بهای خواسته اختلاف شود، دادگاه کارشناس تعیین میکند و دستمزد او ابتدا بر عهدهٔ کسی است که کارشناسی به نفع اوست (معمولاً خواهان) و در پایان جزو خسارات دادرسی قابل مطالبه است.
تأمین خواسته یا دستور موقت: اگر میترسید خریدار مبیع را پیش از حکم به دیگری منتقل کند، همراه دادخواست درخواست تأمین خواسته (ماده ۱۰۸) میدهید؛ اگر دعوا مستند به سند رسمی نباشد و دلیلی بر تضییع ندارید، باید خسارت احتمالی به تشخیص دادگاه بسپارید که بعداً برمیگردد.
ابطال تمبر وکالتنامه: اگر وکیل در پرونده حاضر شود، تمبر مالیاتی وکالتنامه طبق تعرفه جداگانه است.
دستمزد تنظیم دادخواست جدا از همهٔ اینهاست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت در همان گفتوگو اعلام میکند. اگر دعوا را ببرید، هزینهٔ دادرسی و حقالوکاله طبق تعرفه بهعنوان خسارات دادرسی از خوانده قابل مطالبه است.
مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما میخواهیم
کارت ملی خواهان و ثبتنام در سامانهٔ ثنا؛ در صورت وکالت، وکالتنامه.
قرارداد یا مبایعهنامه با همهٔ صفحات و شروط؛ اگر شرط فسخ یا شرط فعل دارد، وکیل همان بند را مستند دادخواست میکند. اگر قرارداد شفاهی بوده، شواهد وقوع بیع (پیامک، شهود، رسید).
دلیل تحقق خیار: چک برگشتی یا عدم واریز ثمن در موعد (برای تأخیر ثمن و تخلف شرط)، نظریهٔ کارشناس یا استعلام قیمت (برای غبن)، مدارک تخلف خریدار از شرط، یا هر دلیلی که نشان دهد خیار در زمان فسخ وجود داشته.
اظهارنامهٔ فسخ و رسید ابلاغ آن (ماده ۱۵۶ ق.آ.د.م)، یا پیامها و نامههایی که اعلام فسخ را با تاریخ نشان میدهند. اگر هنوز فسخ را اعلام نکردهاید، وکیل متن اظهارنامه را هم راهنمایی میکند.
مشخصات دقیق مبیع و محل آن: پلاک ثبتی ملک، شمارهٔ انتظامی و شاسی خودرو، یا فهرست و مشخصات کالا و محل نگهداری — برای اینکه حکم استرداد قابل اجرا باشد.
وضعیت ثمن دریافتی: چقدر گرفتهاید و چگونه، تا استرداد دوطرفه در دادخواست درست تنظیم شود.
اگر خریدار قبلاً علیه شما دادخواست داده، شمارهٔ پرونده و تاریخ جلسهٔ اول — مهلت دعوای متقابل تا پایان همان جلسه است (ماده ۱۴۳).
مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست تنفیذ فسخ و استرداد مبیع
بررسی خیار و اعلام فسخ — وکیل متن قرارداد و رفتار طرف را با خیارات ماده ۳۹۶ تطبیق میدهد، بررسی میکند خیار ساقط نشده باشد (مواد ۴۲۰، ۴۴۸ و ۴۵۰) و اگر هنوز فسخ را اعلام نکردهاید، متن اظهارنامهٔ فسخ (ماده ۱۵۶ ق.آ.د.م) را تنظیم میکند. این مرحله پیش از دادخواست است و تاریخ آن مبنای همهچیز میشود.
تنظیم متن دادخواست — مشخصات طرفین، خواستهٔ اول «تأیید و تنفیذ فسخ قرارداد مورخ … به استناد خیار …» و خواستهٔ دوم «الزام خوانده به استرداد مبیع (با مشخصات کامل)»، بهای خواسته، شرح قرارداد و تخلف، تاریخ اعلام فسخ، دلایل و منضمات، و در صورت نیاز ستون «قرار تأمین خواسته» برای جلوگیری از انتقال مبیع.
ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضایی — با کارت ملی و مدارک به دفتر خدمات مراجعه میکنید؛ دادخواست ثبت و به دادگاه صالح ارجاع میشود و ابلاغها از طریق ثنا میآید. هزینهٔ دادرسی بر اساس بهای خواسته همانجا محاسبه میشود.
تعیین وقت و جلسهٔ رسیدگی — دادگاه وقت رسیدگی تعیین و به طرفین ابلاغ میکند. در جلسهٔ اول، خوانده معمولاً یا منکر خیار است، یا مدعی اسقاط آن، یا ادعا میکند فسخ به او اعلام نشده؛ پاسخ هر سه باید از قبل در لایحه آماده باشد. اگر لازم شد، دادگاه قرار کارشناسی (قیمت، عیب) صادر میکند.
صدور رأی — دادگاه اگر خیار و اعلام فسخ را احراز کند، حکم به تأیید فسخ و الزام خوانده به استرداد مبیع میدهد؛ اگر عین مبیع قابل استرداد نباشد، بسته به خواستهٔ شما به بدل یا قیمت حکم میکند. رأی در دعوای مالی بالاتر از نصاب ماده ۳۳۱ ظرف بیست روز قابل تجدیدنظر است (ماده ۳۳۶).
قطعیت و اجرای حکم — پس از قطعیشدن، درخواست صدور اجراییه میدهید؛ اجرای احکام خوانده را به تحویل مبیع ملزم میکند و اگر تحویل ندهد، مبیع با معرفی شما توقیف و تحویل میشود. همزمان باید ثمنی را که گرفتهاید برگردانید.
بعد از صدور حکم تأیید فسخ و استرداد مبیع چه میشود؟
اجرای بخش استرداد: حکم تأیید فسخ اعلامی است و اجرا ندارد؛ آنچه اجرا میشود، محکومیت خوانده به استرداد مبیع است. پس از قطعیت و صدور اجراییه، اگر خوانده مبیع را تحویل ندهد، اجرای احکام با معرفی محل مال، آن را توقیف و به شما تحویل میدهد. برای خودرو، با نامهٔ اجرا به راهور سند و پلاک به نام شما برمیگردد؛ برای ملکی که سند رسمی به نام خریدار شده، پس از تأیید فسخ باید ابطال یا اصلاح سند هم پیگیری شود — اگر از ابتدا بهعنوان خواستهٔ سوم در همین دادخواست نوشته شود، دعوای دوم لازم نیست.
منافع و نماآت: فسخ اثر گذشتهنگر ندارد؛ قانون مدنی در بیع شرط همین را تصریح کرده است — مبیع «از حین فسخ» به فروشنده برمیگردد و نماآت و منافع میان عقد تا فسخ مال مشتری است (ماده ۴۵۹). پس منافعی که خریدار تا روز فسخ برده مال اوست و برای فاصلهٔ فسخ تا تحویل میتوانید اجرتالمثل بخواهید. اگر خریدار روی مبیع هزینه کرده یا ارزش آن را افزایش داده، مشابه قاعدهٔ اقاله در ماده ۲۸۸، مستحق مطالبهٔ آن میشود — اینها را بهتر است در همان دادخواست یا پاسخ به دعوای متقابل او پیشبینی کنید.
تکلیف ثمن: فسخ دوطرفه اثر میکند؛ شما ملزم به پسدادن ثمن دریافتی هستید و در عمل دادگاهها تحویل مبیع را با استرداد ثمن همزمان میکنند یا خوانده آن را متقابلاً مطالبه میکند. آمادگی مالی برای این بخش را از ابتدا داشته باشید.
اگر مبیع از دست رفته: وقتی خریدار مبیع را به ثالث فروخته یا تلف شده، حکم استرداد عین اجرا نمیشود و باید بدل (مثل یا قیمت روز) مطالبه شود؛ اگر این را در دادخواست اول بهصورت تبعی نخواسته باشید، دعوای جدید لازم است. وکیل معمولاً خواسته را به شکل «استرداد عین و در صورت عدم امکان، پرداخت قیمت روز» مینویسد تا این مسیر باز بماند.
تجدیدنظر و دفاعهای طرف مقابل در دعوای تأیید فسخ
تجدیدنظر: این دعوا مالی است؛ اگر بهای خواسته از نصاب ماده ۳۳۱ بیشتر باشد (که تقریباً همیشه هست)، حکم ظرف بیست روز از ابلاغ برای مقیمان ایران و دو ماه برای مقیمان خارج قابل تجدیدنظر در دادگاه تجدیدنظر استان است (مواد ۳۳۴ و ۳۳۶). حکم مستند به اقرار در دادگاه یا به نظر کارشناسی که طرفین کتباً آن را قاطع دعوا قرار دادهاند قابل تجدیدنظر نیست (تبصرهٔ ماده ۳۳۱). اگر حکم غیابی باشد، خوانده اول حق واخواهی دارد و مهلت تجدیدنظر از پایان مهلت واخواهی شروع میشود.
دفاعهایی که باید برایشان آماده باشید:
خیار نداشتید یا ساقط شده: مثلاً خریدار میگوید ثمن را در موعد داده، یا شما پس از آگاهی از غبن ماهها صبر کردهاید (ماده ۴۲۰)، یا در قرارداد «اسقاط کافهٔ خیارات» امضا کردهاید (ماده ۴۴۸).
امضای فعلی: شما بعد از علم به خیار، تصرفی کردهاید که نشان رضایت به معامله است — مثلاً باقیماندهٔ ثمن را مطالبه کردهاید؛ در خیار تأخیر ثمن، مطالبهٔ ثمن با قرینهٔ التزام به بیع خیار را ساقط میکند (ماده ۴۰۳).
فسخ اعلام نشده یا تاریخ آن معلوم نیست: اینجاست که اظهارنامه کار شما را راحت میکند.
دعوای متقابل خریدار: او ممکن است متقابلاً الزام شما به تنظیم سند یا تحویل باقی مبیع را بخواهد؛ هر دو دعوا با هم رسیدگی میشود (ماده ۱۴۱).
پاسخ به این دفاعها باید از قبل در دادخواست و لایحهٔ جلسهٔ اول چیده شود؛ دعوایی که در جلسهٔ اول غافلگیر شود، معمولاً در تجدیدنظر هم جبران نمیشود.
اشتباههای رایجی که وکیل جلوی آنها را میگیرد
خواستن «فسخ» از دادگاه: نوشتن «صدور حکم به فسخ قرارداد» بهجای «تأیید فسخ» اشتباه رایجی است؛ فسخ حق شماست و با اعلام شما واقع میشود (ماده ۴۴۹). دادگاهها چنین دادخواستی را گاهی رد میکنند یا ماهها معطل اصلاح میشود.
فسخ بدون اعلام قابل اثبات: فسخ در دل شما یا در یک تماس تلفنی، در دادگاه اثبات نمیشود. اظهارنامه (ماده ۱۵۶ ق.آ.د.م) پیش از دادخواست، تاریخ فسخ را مستند میکند.
از دست دادن فوریت خیار: غبن، عیب، تدلیس و رؤیت فوریاند (مواد ۴۱۵، ۴۲۰، ۴۳۵ و ۴۴۰)؛ چند ماه مذاکره و بعد فسخ، معمولاً به «سقوط خیار» میانجامد.
استناد به خیار تأخیر ثمن در جای اشتباه: این خیار فقط وقتی است که نه مبیع تسلیم شده و نه ثمن پرداخت شده و موعدی تعیین نشده (ماده ۴۰۲)؛ اگر مبیع را تحویل دادهاید، دیگر خیار تأخیر ندارید (ماده ۴۰۴) و باید به شرط قراردادی یا الزام به پرداخت ثمن (ماده ۳۹۵) تکیه کنید.
فراموشکردن استرداد مبیع یا بدل آن: دادخواستی که فقط تأیید فسخ میخواهد، حکمی اعلامی میگیرد که مال را به شما برنمیگرداند؛ و اگر «در صورت عدم امکان استرداد، قیمت روز» نوشته نشود، با فروش مبیع به ثالث (ماده ۴۵۵) دعوای سوم لازم میشود.
ندیدن شرط اسقاط خیارات: عبارت چاپی «با اسقاط کافهٔ خیارات ولو خیار غبن فاحش» در بسیاری از مبایعهنامهها هست (ماده ۴۴۸)؛ وکیل بررسی میکند کدام خیار همچنان برای شما باقی مانده است.
دیر رسیدن به دعوای متقابل: اگر خریدار قبلاً علیه شما طرح دعوا کرده، استرداد را فقط تا پایان جلسهٔ اول میتوان بهصورت متقابل خواست (ماده ۱۴۳)؛ بعد از آن باید دعوای جداگانه داد.
تنظیم دادخواستهای مرتبط با فسخ قرارداد و استرداد مبیع
همهٔ ۴۳ نمونهپرسشهای متداول
دادخواست تنفیذ فسخ قرارداد و استرداد مبیع با وکیل چگونه تنظیم میشود؟
روی «درخواست تنظیم دادخواست» میزنید و قرارداد، تخلف طرف و نحوهٔ اعلام فسخ را برای وکیل مینویسید؛ وکیل پروندهٔ شما را میخواند، قیمت و زمان تحویل را پیش از پرداخت اعلام میکند و پس از تأیید شما، دادخواست اختصاصی را تنظیم و در همان گفتوگو تحویل میدهد.
هزینهٔ تنظیم دادخواست تنفیذ فسخ و استرداد مبیع چقدر است؟
هزینه به پیچیدگی قرارداد، نوع خیار، نوع مبیع (ملک، خودرو، کالا) و اینکه دعوای متقابل باشد یا مستقل بستگی دارد و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت، در گفتوگو اعلام میکند. هزینهٔ دادرسی، اظهارنامه و کارشناسی جدا از دستمزد وکیل است.
تنفیذ فسخ قرارداد یعنی چه و چرا «تأیید» فسخ میخواهیم نه «فسخ»؟
چون فسخ با ارادهٔ صاحب خیار و با هر لفظ یا فعل واقع میشود (ماده ۴۴۹ قانون مدنی)، دادگاه آن را انجام نمیدهد؛ فقط اعلام میکند فسخی که شما کردهاید معتبر بوده است. به همین دلیل خواستهٔ درست «تأیید (تنفیذ) فسخ» است و در کنار آن، استرداد مبیع را بهعنوان خواستهٔ اجرایی میخواهید.
فرق دادخواست تأیید فسخ با تأیید انفساخ قرارداد چیست؟
فسخ با ارادهٔ یک طرف و به استناد خیار انجام میشود و باید اعلام شود؛ انفساخ خودبهخود و بدون ارادهٔ کسی رخ میدهد، مثل تلف مبیع پیش از تسلیم (ماده ۳۸۷) یا تحقق شرط فاسخ قراردادی. در انفساخ دادخواست «تأیید انفساخ» داده میشود و نیازی به اظهارنامهٔ فسخ نیست، ولی استرداد مبیع یا ثمن در هر دو باید جداگانه خواسته شود.
با کدام خیار میتوانم معامله را فسخ کنم و مبیع را پس بگیرم؟
خیارات ماده ۳۹۶ ده تا هستند؛ برای فروشنده معمولاً خیار شرط (ماده ۳۹۹)، خیار تخلف شرط (مواد ۲۳۷ تا ۲۴۰)، خیار تأخیر ثمن (ماده ۴۰۲، فقط اگر مبیع تسلیم نشده) و خیار غبن (ماده ۴۱۶) مطرح است. خیار غبن، عیب، تدلیس و رؤیت پس از آگاهی فوری است و اگر در قرارداد خیارات را ساقط کرده باشید (ماده ۴۴۸)، فقط خیارهای استثناشده باقی میماند.
فسخ را چگونه باید به طرف اعلام کنم؟
قانون شکل خاصی نخواسته؛ فسخ به هر لفظ یا فعلی که بر آن دلالت کند حاصل میشود (ماده ۴۴۹). اما چون باید تاریخ و وقوع آن را در دادگاه ثابت کنید، مطمئنترین راه ارسال اظهارنامهٔ رسمی از طریق دفتر خدمات قضایی است (ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی مدنی)؛ پیامک و پیامرسان هم دلیل است ولی اثباتش سختتر است.
اگر خریدار مبیع را به دیگری فروخته باشد، باز هم میتوانم پس بگیرم؟
فسخ شما حق شخص ثالثی را که مبیع به او منتقل یا نزد او رهن شده از بین نمیبرد، مگر اینکه در قرارداد عدم انتقال شرط شده باشد (ماده ۴۵۵)؛ اجارهٔ دادهشده هم با فسخ باطل نمیشود مگر شرط خلاف (ماده ۴۵۴). در این حالت بهجای عین، بدل یا قیمت روز مبیع را از خریدار مطالبه میکنید؛ وکیل این را از ابتدا بهصورت تبعی در خواسته مینویسد.
دادخواست تأیید فسخ و استرداد مبیع را به کدام دادگاه بدهم؟
به دادگاه محل اقامت خوانده (ماده ۱۱ ق.آ.د.م)؛ برای مبیع منقول ناشی از قرارداد میتوانید دادگاه محل انعقاد قرارداد یا اجرای تعهد را هم انتخاب کنید (ماده ۱۳)، و اگر مبیع ملک است حتماً دادگاه محل وقوع ملک (ماده ۱۲). اگر بهای خواسته در حد نصاب دادگاه صلح باشد، به دادگاه صلح ارجاع میشود.
نمونه دادخواست تقابل فسخ قرارداد چه زمانی لازم است؟
وقتی خریدار قبلاً علیه شما دعوای الزام به تنظیم سند یا تحویل مبیع داده است. صرفِ دفاع به فسخ دادخواست جداگانه نمیخواهد (ماده ۱۴۲ ق.آ.د.م)، اما اگر حکم به استرداد مبیع میخواهید باید تا پایان جلسهٔ اول دادخواست متقابل «تأیید فسخ و استرداد مبیع» بدهید (ماده ۱۴۳) تا هر دو دعوا با هم رسیدگی شود.
بعد از تأیید فسخ، ثمنی که گرفتهام را باید پس بدهم؟
بله. فسخ هر دو طرف را به حالت پیش از عقد برمیگرداند؛ شما مبیع را پس میگیرید و ثمن دریافتی را باید مسترد کنید و شروط ضمن عقد هم از بین میرود (ماده ۲۴۶). در عمل دادگاهها تحویل مبیع و استرداد ثمن را همزمان میکنند یا خریدار آن را متقابلاً مطالبه میکند؛ از ابتدا برای این بخش آماده باشید.
دادخواست تنفیذ فسخ و استرداد مبیعتان را وکیل پایه یک بنویسد
قرارداد و تخلف طرف را مینویسید؛ وکیل پایه یک دادگستری خیار درست را انتخاب میکند، دادخواست تأیید فسخ و استرداد مبیع را برای پروندهٔ شما تنظیم میکند و قیمت و زمان تحویل را پیش از پرداخت میگوید.
درخواست تنظیم دادخواست





