دادخواست اعسار از پرداخت هزینهٔ دادرسی

چه زمانی به دادخواست اعسار از هزینهٔ دادرسی نیاز دارید؟

• دعوای مالی سنگین در مرحلهٔ بدویخواستهٔ شما مالی است و هزینهٔ دادرسی درصدی از بهای خواسته می‌شود؛ همین درصد، برای بسیاری از پرونده‌ها سد راه است. ادعای اعسار را ضمن همان دادخواست نخستین مطرح می‌کنید تا پرونده متوقف نماند.
• تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهیرأی بدوی به زیان شما صادر شده و توان پرداخت هزینهٔ مرحلهٔ بالاتر را ندارید. طبق ماده ۵۰۵، اظهارنظر دربارهٔ اعسار از هزینهٔ تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی با همان دادگاهی است که رأی مورد درخواست را صادر کرده است.
• اخطار پرداخت هزینهٔ آگهینشانی خوانده معلوم نیست و باید آگهی منتشر شود. ماده ۵۵ می‌گوید اگر هزینهٔ آگهی ظرف یک ماه از ابلاغ اخطاریه پرداخت نشود دادخواست رد می‌شود؛ اما اگر دادخواست اعسار داده باشید، آن یک ماه از تاریخ ابلاغ دادنامهٔ رد اعسار حساب می‌شود.
• افراد تحت پوشش نهادهای حمایتیتبصرهٔ الحاقی ماده ۵۰۵ می‌گوید افراد تحت پوشش کمیتهٔ امداد امام خمینی و مددجویان مستمری‌بگیر سازمان بهزیستی کشور با ارائهٔ کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی مراجع مزبور از پرداخت هزینهٔ دادرسی معاف‌اند؛ مسیر آنان طرح دعوا نیست، ارائهٔ همان مدارک است.
• دارایی دارید اما به آن دسترسی نداریدمالی دارید که توقیف، مسدود یا در اختیار دیگری است. ماده ۵۰۴ در کنار «عدم کفایت دارایی»، «عدم دسترسی به مال» را هم مبنای اعسار دانسته است؛ نکته این است که ناتوانی باید «موقت» باشد و همین را باید توضیح داد.

اعسار از هزینهٔ دادرسی چیست و با اعسار از محکومٌ‌به چه فرقی دارد؟

ماده ۵۰۲ قانون آیین دادرسی مدنی هزینهٔ دادرسی را دو چیز می‌داند: هزینهٔ برگه‌هایی که به دادگاه تقدیم می‌شود و هزینهٔ قرارها و احکام دادگاه. ماده ۵۰۳ اضافه می‌کند که این هزینه — برای دادخواست بدوی، اعتراض به حکم غیابی، دعوای متقابل، ورود و جلب ثالث، اعتراض شخص ثالث، تجدیدنظر، فرجام، اعادهٔ دادرسی، وکالت‌نامه و برگ‌های اجرایی — همان است که در ماده ۳ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت مصوب ۱۳۷۳ یا سایر قوانین تعیین شده و به‌صورت الصاق و ابطال تمبر یا واریز به حساب خزانه پرداخت می‌شود.

حالا تعریف اصلی: ماده ۵۰۴ می‌گوید معسر از هزینهٔ دادرسی کسی است که به واسطهٔ عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود، به‌طور موقت قادر به تأدیهٔ آن نیست. سه کلمه در این تعریف کار می‌کنند: «عدم کفایت دارایی»، «عدم دسترسی به مال» و «به‌طور موقت». یعنی لازم نیست بی‌چیز مطلق باشید؛ کافی است نشان دهید همین حالا و برای همین مبلغ، توان پرداخت ندارید.

تفاوت با اعسار از محکومٌ‌به: آن یکی مربوط به مرحلهٔ اجرای حکم است و در قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۳ تنظیم شده؛ موضوعش بدهی مورد حکم است و نتیجه‌اش می‌تواند تقسیط باشد. اما اعسار از هزینهٔ دادرسی، مربوط به ورودی دادگاه است: موضوعش تمبر و هزینهٔ رسیدگی است و نتیجه‌اش معافیت موقت. دو دعوای متفاوت با دو قانون متفاوت، و اشتباه گرفتن‌شان یکی از رایج‌ترین دلایل رد شدن دادخواست است.

شرایط پذیرش و دلیلی که دادگاه می‌پذیرد

برای اینکه ادعای اعسار جدی گرفته شود، این نکات را رعایت کنید:

• ناتوانی موقت، نه فقر دائمی: کافی است ثابت کنید در این مقطع و برای این مبلغ، توان پرداخت ندارید (ماده ۵۰۴). به همین دلیل، تعیین مبلغ هزینهٔ دادرسی در متن دادخواست اهمیت زیادی دارد؛ ادعای بدون رقم، قابل ارزیابی نیست.
• شهادت شهود، دلیل رایج است: ماده ۵۰۶ می‌گوید اگر دلیل اعسار شهادت شهود باشد، باید شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی که از وضعیت مالی و زندگانی شما مطلع‌اند به دادخواست ضمیمه شود. در شهادت‌نامه باید مشخصات، شغل و وسیلهٔ امرار معاش مدعی اعسار و عدم تمکن او برای تأدیهٔ هزینهٔ دادرسی با تعیین مبلغ آن تصریح شده باشد و شهود منشأ اطلاعات و مشخصات کامل و اقامتگاه خود را به‌طور روشن ذکر کنند.
• تاجر بودن، مانع است — با یک استثنا: ماده ۵۱۲ می‌گوید از تاجر دادخواست اعسار پذیرفته نمی‌شود و تاجری که مدعی اعسار نسبت به هزینهٔ دادرسی است باید برابر مقررات قانون تجارت دادخواست ورشکستگی بدهد. اما همان ماده بلافاصله تصریح می‌کند: کسبهٔ جزء مشمول این ماده نخواهند بود. یعنی خرده‌کسبه از این محدودیت بیرون‌اند و می‌توانند ادعای اعسار کنند.
• معافیت قانونی، مسیر کوتاه‌تر: تبصرهٔ الحاقی ماده ۵۰۵ افراد تحت پوشش کمیتهٔ امداد امام خمینی و مددجویان مستمری‌بگیر سازمان بهزیستی کشور را با ارائهٔ کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی مراجع مزبور، از پرداخت هزینهٔ دادرسی معاف دانسته است.
• حضور طرف مقابل: دعوا به طرفیت خواندهٔ دعوای اصلی مطرح می‌شود و ماده ۵۰۷ مدیر دفتر را مکلف کرده نسخهٔ دیگر دادخواست را برای او بفرستد و روز جلسه را ابلاغ کند. پس انتظار دفاع از سوی طرف مقابل را داشته باشید.

چه زمانی و در کدام مرجع باید مطرح شود؟

ماده ۵۰۵ سه مسیر پیش پای شما گذاشته است و انتخاب میان آن‌ها، تصمیم راهبردی این پرونده است:

1. ضمن درخواست نخستین: یعنی همزمان با دادخواست اصلی و در همان پرونده. این رایج‌ترین مسیر است و از توقف پروندهٔ اصلی جلوگیری می‌کند.
2. ضمن درخواست تجدیدنظر یا فرجام: ماده ۵۰۵ تصریح کرده اظهارنظر در مورد اعسار از هزینهٔ تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی، با دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدیدنظر یا فرجام را صادر نموده است. این نکته را بسیاری اشتباه می‌گیرند و پرونده را به دادگاه تجدیدنظر می‌فرستند.
3. با دادخواست جداگانه: قانون این راه را هم باز گذاشته است. در این حالت، دعوای اعسار پروندهٔ مستقل خود را دارد و مرجع آن دادگاهی است که به دعوای اصلی رسیدگی می‌کند.

یک مهلت مهم هم به این ماجرا گره خورده است. ماده ۵۵ می‌گوید هرگاه هزینهٔ انتشار آگهی ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ اخطاریهٔ دفتر پرداخت نشود، دادخواست به‌وسیلهٔ دفتر رد خواهد شد و این قرار ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ قابل شکایت در دادگاه است — جز در مواردی که خواهان دادخواست اعسار از هزینهٔ دادرسی تقدیم کرده باشد که در این صورت مدت یک‌ماههٔ یادشده از تاریخ ابلاغ دادنامهٔ رد اعسار محسوب خواهد شد. یعنی طرح به‌موقع دعوای اعسار، ساعت را متوقف می‌کند.

در کنار این، مهلت ده‌روزهٔ رفع نقص موضوع ماده ۵۴ را فراموش نکنید: اگر تمبر الصاق نشده باشد یا یکی از بندهای ماده ۵۱ رعایت نشده باشد، مدیر دفتر ظرف دو روز نقص را کتباً اعلام و ده روز مهلت می‌دهد و در صورت بی‌توجهی، قرار رد دادخواست صادر می‌شود.

معافیت شامل چه چیزهایی می‌شود و چه چیزهایی را در بر نمی‌گیرد؟

ماده ۵۱۳ دو امتیاز روشن برای معسر شمرده است:

• معافیت موقت از تأدیهٔ تمام یا قسمتی از هزینهٔ دادرسی در مورد همان دعوایی که برای معافیت از هزینهٔ آن ادعای اعسار شده است. توجه کنید به دو قید: «موقت» و «تمام یا قسمتی». دادگاه می‌تواند شما را از بخشی از هزینه معاف کند، نه لزوماً همهٔ آن.
• حق داشتن وکیل معاضدتی و معافیت موقت از پرداخت حق‌الوکاله.

و اما محدودیت‌ها، که به‌اندازهٔ امتیازها مهم‌اند:

1. برای هر دعوا جداگانه (ماده ۵۰۸): معافیت از هزینهٔ دادرسی باید برای هر دعوا به‌طور جداگانه تحصیل شود؛ ولی معسر می‌تواند در تمام مراحل مربوط به همان دعوا از معافیت استفاده کند. یعنی حکم اعسار مرحلهٔ بدوی، برای تجدیدنظر همان پرونده هم به کار می‌آید.
2. دعاوی متعدد علیه یک نفر (ماده ۵۰۹): در مورد دعاوی متعددی که مدعی اعسار همزمان بر یک نفر اقامه می‌کند، حکم اعساری که نسبت به یکی از آن‌ها صادر شود، نسبت به بقیه هم مؤثر است.
3. فوت معسر (ماده ۵۱۰): ورثه نمی‌توانند از حکم اعسار مورث استفاده کنند؛ هزینهٔ دادرسی از آنان مطالبه می‌شود مگر خودشان اعسارشان را ثابت کنند.
4. پیروزی در دعوای اصلی (ماده ۵۱۱): هرگاه مدعی اعسار در دعوای اصلی محکومٌ‌له واقع شود و از اعسار خارج گردد، هزینهٔ دادرسی از او دریافت خواهد شد. معافیت، بخشش نیست؛ تعویق است.
5. تمکن بعدی (ماده ۵۱۴): اگر معسر به تأدیهٔ تمام یا قسمتی از هزینه متمکن گردد، ملزم به پرداخت آن است. همچنین اگر با درآمدهای خود بتواند تمام یا بخشی را بپردازد، دادگاه با در نظر گرفتن مبلغ هزینه، میزان درآمد و هزینه‌های ضروری زندگی، مقدار و مدت پرداخت را تعیین می‌کند.

هزینهٔ خودِ دعوای اعسار: این دعوا غیرمالی است و هزینهٔ ثابت دعاوی غیرمالی را دارد که هر سال طبق تعرفهٔ سالانه تعیین می‌شود و به مبلغ هزینهٔ دادرسی پروندهٔ اصلی ربطی ندارد. دستمزد تنظیم دادخواست هم جداست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت اعلام می‌کند.

مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم

• کارت ملی و در صورت وکالت، وکالت‌نامه؛ ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا برای دریافت ابلاغ‌ها.
• مشخصات دعوای اصلی: شمارهٔ پرونده و شعبه در صورت وجود، خواسته و بهای آن، و مبلغ برآوردی هزینهٔ دادرسی — چون شهادت‌نامه باید همین مبلغ را نام ببرد.
• در مرحلهٔ بالاتر: تصویر دادنامهٔ بدوی یا تجدیدنظر و تاریخ ابلاغ آن، چون مهلت تجدیدنظرخواهی همزمان در حال سپری شدن است.
• شهادت‌نامهٔ کتبی حداقل دو شاهد با مفاد ماده ۵۰۶، شامل مشخصات کامل، شغل، اقامتگاه و منشأ اطلاع شهود.
• مدارک درآمد و معیشت: فیش حقوقی، گواهی کارفرما، اجاره‌نامهٔ محل سکونت، مدارک افراد تحت تکفل، اقساط و بدهی‌های جاری.
• مدارک نشان‌دهندهٔ عدم دسترسی به مال: دستور توقیف حساب، مسدودی، یا هر سندی که نشان دهد دارایی شما در دسترس نیست.
• در صورت شمول معافیت قانونی: کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی کمیتهٔ امداد امام خمینی یا سازمان بهزیستی کشور.

مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست اعسار

1. ۱
   تعیین مبلغ هزینهٔ دادرسیاول باید معلوم شود دقیقاً از چه مبلغی درخواست معافیت دارید؛ هم متن دادخواست و هم شهادت‌نامه باید به این رقم تصریح کنند (ماده ۵۰۶).
2. ۲
   انتخاب مسیر طرح ادعاضمن دادخواست اصلی، ضمن دادخواست تجدیدنظر یا فرجام، یا با دادخواست جداگانه. برای مراحل بالاتر، مرجع اظهارنظر همان دادگاهی است که رأی مورد درخواست را صادر کرده است (ماده ۵۰۵).
3. ۳
   تهیهٔ شهادت‌نامهدست‌کم دو شاهدِ مطلع از وضع مالی و زندگی شما، شهادت‌نامهٔ کتبی با مشخصات، شغل، وسیلهٔ امرار معاش، عدم تمکن با ذکر مبلغ، و منشأ اطلاعات و اقامتگاه خود امضا می‌کنند.
4. ۴
   ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضاییدادخواست با پیوست‌ها ثبت و به دادگاه صالح ارجاع می‌شود. مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را به نظر قاضی می‌رساند و نسخهٔ دیگر را برای طرف دعوای اصلی می‌فرستد (ماده ۵۰۷).
5. ۵
   جلسهٔ دادرسی و حضور شهوداگر دادگاه حضور شهود را لازم بداند، به شما اخطار می‌شود که در روز مقرر آنان را حاضر کنید. طرف مقابل هم می‌تواند در برابر ادعای اعسار دفاع کند و شهود خود را بیاورد.
6. ۶
   صدور حکمدادگاه ممکن است شما را از تمام یا بخشی از هزینه معاف کند (ماده ۵۱۳). حکم صادره در خصوص اعسار به هر حال حضوری محسوب می‌شود (ماده ۵۰۷).
7. ۷
   ادامهٔ پروندهٔ اصلیبا پذیرش اعسار، دادخواست اصلی به جریان می‌افتد. اگر اعسار رد شود، باید هزینه را در مهلت مقرر بپردازید تا دادخواست اصلی رد نشود.

اگر اعسار رد شود چه اتفاقی می‌افتد؟

رد دعوای اعسار، پایان دعوای اصلی نیست، اما ساعت را به راه می‌اندازد. چند نکته را از همان روز اول در نظر داشته باشید:

• پرداخت هزینه در مهلت: پس از قطعیت رد اعسار، باید هزینهٔ دادرسی را بپردازید؛ در غیر این صورت دادخواست اصلی با قرار رد روبه‌رو می‌شود. ماده ۵۴ همین مکانیزم را برای نقص تمبر توضیح داده است: دو روز برای اعلام نقص، ده روز مهلت رفع آن، و در صورت بی‌توجهی، قرار رد دادخواست که ظرف ده روز از ابلاغ قابل شکایت در همان دادگاه است و رأی دادگاه در این خصوص قطعی است.
• هزینهٔ آگهی: اگر پرونده نیاز به انتشار آگهی داشته باشد، مهلت یک‌ماههٔ ماده ۵۵ از تاریخ ابلاغ دادنامهٔ رد اعسار شروع می‌شود، نه از ابلاغ اخطاریهٔ اولیه.
• معافیت جزئی: دادگاه می‌تواند شما را فقط از بخشی از هزینه معاف کند؛ در این صورت باید باقیمانده را بپردازید تا پرونده جلو برود (ماده ۵۱۳).
• پرداخت اقساطی: ماده ۵۱۴ به دادگاه اجازه داده اگر با درآمدهای خود بتوانید تمام یا بخشی از هزینه را بپردازید، با در نظر گرفتن مبلغ هزینه، میزان درآمد و هزینه‌های ضروری زندگی، مقدار و مدت پرداخت را تعیین کند. این یعنی «همه یا هیچ» تنها گزینهٔ روی میز نیست.

و اگر اعسار پذیرفته شود، یادتان باشد که این معافیت موقت است: با پیروزی در دعوای اصلی و خارج شدن از اعسار، هزینهٔ دادرسی از شما دریافت می‌شود (ماده ۵۱۱) و با متمکن شدن در آینده هم ملزم به پرداخت خواهید بود (ماده ۵۱۴).

اعتراض به رأی: چرا واخواهی جایی ندارد؟

این بخش، تفاوت مهم این دعوا با بیشتر دعاوی است. ماده ۵۰۷ در پایان خود تصریح کرده است: «به هر حال حکم صادره در خصوص اعسار حضوری محسوب است.» یعنی حتی اگر طرف مقابل در هیچ جلسه‌ای حاضر نشود، رأی غیابی به شمار نمی‌رود و بنابراین موضوع واخواهی موضوع مواد ۳۰۵ و ۳۰۶ در آن مطرح نمی‌شود. واخواهی، جای خود را در دعوای اصلی دارد نه در پروندهٔ اعسار: اگر در آن پرونده خوانده در هیچ جلسه‌ای حاضر نشده و کتباً هم دفاع نکرده باشد و اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد، رأی غیابی است (ماده ۳۰۳) و مهلت واخواهی برای مقیمان ایران بیست روز از ابلاغ واقعی و برای مقیمان خارج دو ماه است (ماده ۳۰۶). اما اگر اخطاریه در همان پرونده به‌طور واقعی به خوانده ابلاغ شده باشد، رأی حضوری است هرچند او هیچ‌گاه در جلسات پیدا نشود و لایحه‌ای هم ندهد، و اعتراضش تنها از مسیر تجدیدنظر می‌گذرد.

راه اعتراض، تجدیدنظر است. دعوای اعسار از هزینهٔ دادرسی غیرمالی است و طبق بند «ب» ماده ۳۳۱، کلیهٔ احکام صادره در دعاوی غیرمالی قابل درخواست تجدیدنظر است. مهلت آن برای مقیمان ایران بیست روز و برای مقیمان خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی است (ماده ۳۳۶)؛ چون حکم اعسار حضوری است، در عمل مبدأ همان تاریخ ابلاغ خواهد بود. مرجع رسیدگی، دادگاه تجدیدنظر مرکز همان استان است (ماده ۳۳۴) و دادخواست به دفتر دادگاه صادرکنندهٔ رأی یا دفتر شعبهٔ اول دادگاه تجدیدنظر تسلیم می‌شود (ماده ۳۳۹).

اگر از مهلت جا مانده باشید، ماده ۳۴۰ اجازه می‌دهد با بیان عذر خود تقاضای تجدیدنظر بدهید؛ دادگاه ابتدا به عذر رسیدگی می‌کند و جهات عذر موجه، همان موارد ذیل ماده ۳۰۶ است: بیماری مانع حرکت، فوت یکی از والدین یا همسر یا فرزند، حوادث قهریه مانند سیل و زلزله و حریق، و توقیف یا حبس بودن.

اشتباه‌های رایجی که وکیل جلوی آن‌ها را می‌گیرد

• اشتباه گرفتن با اعسار از محکومٌ‌به: این دو، دو دعوا با دو قانون‌اند. اعسار از هزینهٔ دادرسی در مواد ۵۰۴ تا ۵۱۴ قانون آیین دادرسی مدنی است و اعسار از محکومٌ‌به در قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۳.
• ننوشتن مبلغ: شهادت‌نامه باید عدم تمکن شما را با تعیین مبلغ هزینهٔ دادرسی تصریح کند (ماده ۵۰۶)؛ شهادت‌نامهٔ بدون رقم، معمولاً کارساز نیست.
• شهادت‌نامهٔ ناقص: نبودن شغل، وسیلهٔ امرار معاش، منشأ اطلاعات یا اقامتگاه شهود، همان چیزی است که ماده ۵۰۶ خواسته و نبودش ایراد می‌گیرد.
• فرستادن درخواست مرحلهٔ تجدیدنظر به دادگاه اشتباه: اظهارنظر دربارهٔ اعسار از هزینهٔ تجدیدنظرخواهی و فرجام‌خواهی با دادگاه صادرکنندهٔ همان رأی است، نه با مرجع بالاتر (ماده ۵۰۵).
• ادعای اعسار از سوی تاجر: ماده ۵۱۲ این دادخواست را از تاجر نمی‌پذیرد و او را به دادخواست ورشکستگی ارجاع می‌دهد؛ اما همان ماده کسبهٔ جزء را از این حکم بیرون گذاشته است.
• غفلت از مهلت‌های موازی: در حالی که پروندهٔ اعسار در جریان است، مهلت بیست‌روزهٔ تجدیدنظرخواهی پروندهٔ اصلی می‌تواند در حال سپری شدن باشد.
• تصور اینکه معافیت دائمی است: ماده ۵۱۱ و ماده ۵۱۴ روشن کرده‌اند که با پیروزی در دعوا یا با متمکن شدن، هزینه از شما گرفته می‌شود.
• نادیده گرفتن مسیر ساده‌تر: اگر تحت پوشش کمیتهٔ امداد یا مددجوی مستمری‌بگیر بهزیستی هستید، ارائهٔ کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی، شما را از طرح این دعوا بی‌نیاز می‌کند.