- طبقهٔ سوم — عمو، عمه، دایی و خاله و فرزندان آنان — تنها در نبودِ همهٔ وراث طبقهٔ اول و دوم ارث می‌برد (مواد ۸۶۲، ۸۶۳ و ۹۲۸ قانون مدنی).
- خویشان پدری دوسوم و خویشان مادری یکسوم ترکه را میبرند؛ یعنی سهم عمو و عمه دو برابر سهم دایی و خاله است (ماده ۹۳۵).
- تا عمو یا دایی زنده باشد، پسرعمو و پسردایی ارث نمیبرند؛ ماده ۹۳۶ فقط یک استثنای بسیار محدود دارد.
چه زمانی به گواهی انحصار وراثت طبقهٔ سوم نیاز دارید؟
- متوفی نه فرزند دارد، نه برادر و خواهرپدر و مادر و فرزند و نوه‌ای نمانده و برادر و خواهر و پدربزرگ و مادربزرگ هم در قید حیات نیستند. در این حالت ترکه به طبقهٔ سوم میرسد (ماده ۹۲۸ قانون مدنی) و باید خالی بودن هر دو طبقهٔ پیشین را در متن درخواست مستند کنید.
- فقط عمو و عمه مانده‌اندوقتی همهٔ وراث از سمت پدر متوفی‌اند، ترکه میان آنان تقسیم میشود: اگر همه عمو یا همه عمه باشند بالسویه، و اگر عمو و عمه با هم و ابوینی یا ابی باشند، سهم مرد دو برابر زن است (ماده ۹۳۱).
- فقط دایی و خاله مانده‌انددر سمت مادری قاعده ساده‌تر است: چند دایی، چند خاله یا دایی و خاله با هم، ترکه را بالسویه تقسیم می‌کنند، چه ابوینی باشند چه ابی و چه امی (ماده ۹۳۳). اجتماع طرف امی با دیگران قاعدهٔ سدس و ثلث دارد (ماده ۹۳۴).
- خویشان پدری و مادری با هماگر هم عمو یا عمه زنده باشد و هم دایی یا خاله، یکسوم ترکه به سمت مادری و دوسوم به سمت پدری میرسد و هر گروه سهم خود را طبق قاعدهٔ همان سمت تقسیم میکند (ماده ۹۳۵). این پرکاربردترین حالت در پرونده‌های طبقهٔ سوم است.
- نوبت به فرزندان عمو، عمه، دایی و خالهاگر هیچ‌یک از عمو و عمه و دایی و خاله زنده نباشد، فرزندان آنان جای ایشان را میگیرند و سهم هر نسل، سهم کسی است که از طریق او به متوفی میرسد (ماده ۹۳۷). با بودنِ خودِ آنان، فرزندانشان ارث نمیبرند مگر در استثنای محدود ماده ۹۳۶.
گواهی انحصار وراثت طبقهٔ سوم چیست و چرا سخت‌تر از دو طبقهٔ دیگر است؟
گواهی انحصار وراثت سندی است که مرجع قضایی با آن رسماً اعلام میکند متوفی چه کسانی را به‌عنوان وارث برجای گذاشته و نسبت هر یک با او چیست. رسیدگی به این درخواست از جنس امور حسبی است؛ یعنی مرجع رسیدگی بدون آنکه دعوایی میان دو طرف در جریان باشد تکلیف موضوع را روشن میکند (ماده ۱ قانون امور حسبی). در این پرونده «خوانده‌ای» وجود ندارد و شما علیه کسی طرح دعوا نمی‌کنید.
قانون مدنی وارثان نسبی را در سه طبقه چیده است و طبقهٔ سوم را چنین معرفی میکند: اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آن‌ها — یعنی عمو و عمه و دایی و خاله و فرزندانشان (ماده ۸۶۲). ماده ۸۶۳ میگوید وارثان هر طبقه تنها در نبودِ طبقهٔ پیشین ارث میبرند و ماده ۹۲۸ همین را برای طبقهٔ سوم تکرار میکند: هرگاه برای میت وراث طبقهٔ دوم نباشد، ترکهٔ او به وراث طبقهٔ سوم میرسد.
دشواری این پرونده در بار اثبات است. در طبقهٔ اول کافی است نسبت فرزندی را نشان دهید؛ در طبقهٔ سوم باید ثابت کنید نه پدر و مادر و فرزند و نوه‌ای مانده، و نه پدربزرگ و مادربزرگ و برادر و خواهر و برادرزاده و خواهرزاده‌ای. هرچه متوفی خانوادهٔ بزرگ‌تری داشته باشد، این فهرست طولانی‌تر و شهادت شهود مفصل‌تر میشود. به همین دلیل بیشتر ایرادها و رفت‌وبرگشت‌های این پرونده‌ها از همین‌جا بیرون می‌آید، نه از متن درخواست.
چه کسانی وارث طبقهٔ سوم شمرده می‌شوند؟
فهرست وراث این طبقه از دو سمت ساخته میشود و همین دو سمت، ستون فقرات پرونده است:
- سمت پدری: عمو و عمهٔ متوفی — در قانون «اعمام و عمات» — و در نبودِ آنان، فرزندانشان.
- سمت مادری: دایی و خالهٔ متوفی — «اخوال و خالات» — و در نبودِ آنان، فرزندانشان.
هر یک از این افراد می‌تواند ابوینی باشد (از یک پدر و یک مادر با پدر یا مادرِ متوفی)، ابی (فقط پدرِ مشترک) یا امی (فقط مادرِ مشترک). ماده ۹۳۰ قاعدهٔ حاجب را روشن کرده است: اگر متوفی عمو یا دایی ابوینی داشته باشد، عمو یا داییِ ابی ارث نمی‌برد و تنها در نبودِ ابوینی، ابی جای او را می‌گیرد.
قاعدهٔ دوم دربارهٔ نسل بعد است. ماده ۹۳۶ میگوید با وجود اعمام یا اخوال، اولاد آنان ارث نمیبرند؛ تنها استثنا حالتی است که وارث منحصر باشد به یک پسرعموی ابوینی در کنار یک عموی ابیِ تنها، که در آن فرض پسرعمو، عمو را از ارث محروم میکند. اگر اعمام متعدد باشند یا در کنار پسرعمو دایی یا خاله‌ای هم باشد، این استثنا اجرا نمی‌شود. در نبودِ کاملِ عمو و عمه و دایی و خاله، فرزندان آنان جای ایشان را میگیرند و سهم هر نسل، سهم کسی است که از طریق او به متوفی میرسد (ماده ۹۳۷). میان خودِ اولاد نیز نزدیک‌تر، دورتر را محروم میکند (ماده ۸۹۰). و اگر تنها یک نفر از این طبقه باشد، تمام ارث به او میرسد (ماده ۹۲۹).
سهم عمو، عمه، دایی و خاله چگونه محاسبه میشود؟
اگر بخواهید سهم هر وارث در گواهی نوشته شود (ماده ۳۷۳ قانون امور حسبی)، محاسبه در دو مرحله انجام میشود. نخست ترکه میان دو سمت تقسیم میشود و سپس سهم هر سمت میان افراد همان سمت:
- تقسیم میان دو سمت: اگر هم عمو یا عمه باشد و هم دایی یا خاله، یکسوم ترکه به اخوال و دوسوم آن به اعمام تعلق می‌گیرد (ماده ۹۳۵).
- در سمت پدری: چند عمو یا چند عمه که همه ابوینی یا همه ابی یا همه امی باشند، ترکه را بالسویه تقسیم می‌کنند؛ اما اگر عمو و عمه با هم باشند و ابوینی یا ابی، سهم مرد دو برابر زن است و اگر همه امی باشند بالسویه (ماده ۹۳۱).
- عموی امی در کنار دیگران: عمو یا عمهٔ امی اگر یک نفر باشد یک‌ششم و اگر متعدد باشند یکسوم میبرند و بقیه به اعمام ابوینی یا ابی میرسد (ماده ۹۳۲).
- در سمت مادری: چند دایی، چند خاله یا دایی و خاله با هم، سهم خود را بالسویه تقسیم می‌کنند، خواه ابوینی باشند خواه ابی و خواه امی (ماده ۹۳۳). اگر طرف امی در کنار ابوینی یا ابی باشد، یک نفر یک‌ششم و چند نفر یکسوم میبرند و مابقی به دایی و خاله‌های ابوینی یا ابی میرسد (ماده ۹۳۴).
جایگاه همسر: زوج یا زوجه به سبب زوجیت ارث می‌برد و در هیچ طبقه‌ای جای نمی‌گیرد (ماده ۸۶۴). در طبقهٔ سوم، فرض زوج نصف و فرض زوجه یک‌چهارم از اصل ترکه است؛ خویشان مادری هم نصیب خود را از اصل ترکه میبرند و باقی به خویشان پدری میرسد، و اگر کمبودی پیش بیاید بر خویشان پدری وارد میشود (ماده ۹۳۸). سهم زوجه از اموال منقول از عین آن و از اموال غیرمنقول از قیمت آن پرداخت میشود (ماده ۹۴۶).
درخواست طبقهٔ سوم را به کدام مرجع و کدام شهر ببریم؟
نام «شورای حل اختلاف» هنوز در گفت‌وگوی روزمره و در نمونه‌فرم‌های قدیمی می‌ماند، اما مرجع امروزِ این درخواست دادگاه صلح است: بند ۶ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ «حصر ورثه» را در صلاحیت دادگاه صلح گذاشته و ماده ۱۴ همان قانون میگوید از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون، به امور مندرج در آن در دادگاه صلح رسیدگی میشود و شورا صرفاً برای صلح و سازش اقدام میکند. عملاً شما فرمی را در دفتر خدمات پر می‌کنید و دفتر، پرونده را به مرجع صالح می‌فرستد.
و کدام شهر؟ ماده ۱۶۳ قانون امور حسبی ملاک را آخرین اقامتگاه متوفی در ایران قرار داده؛ اگر اقامتگاهی نداشته، آخرین محل سکونت او و اگر آن هم نبوده، محل وقوع ترکه و در صورت پراکندگی، محل مال غیرمنقول (ماده ۱۶۴). این نکته در پرونده‌های طبقهٔ سوم بیش از هر جای دیگری قربانی می‌گیرد: متوفایی که نه فرزند دارد و نه برادر و خواهر، معمولاً سال‌های آخر را نزد یکی از همین عمو و دایی‌ها یا در شهر دیگری گذرانده است، و وراث ناخودآگاه درخواست را در شهر خودشان ثبت می‌کنند. ملاک، جایی است که متوفی در آن اقامت داشته، نه جایی که وراث زندگی می‌کنند و نه جایی که ملکش هست.
ثبتنام متقاضی در سامانهٔ ثنا پیش از مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی لازم است، چون همهٔ اخطارها و نتیجهٔ رسیدگی از همان مسیر ابلاغ میشود.
هزینه‌های پروندهٔ حصر وراثت طبقهٔ سوم
چهار قلم هزینه در این پرونده از هم جداست:
- هزینهٔ رسیدگی: حصر وراثت از امور حسبی است و هزینهٔ آن مقطوع و مطابق تعرفهٔ سالانهٔ خدمات قضایی است؛ به بزرگی یا کوچکی ترکه ربطی ندارد. چون تعرفه هر سال عوض میشود، رقم روز را همان لحظهٔ ثبت از دفتر خدمات بگیرید.
- آگهی روزنامه: مرجع رسیدگی درخواست را یک نوبت در روزنامهٔ کثیرالانتشار یا محلی آگهی میکند و پرداخت آن با متقاضی است (ماده ۳۶۱ قانون امور حسبی)؛ در نقاطی که روزنامه دایر نیست، به‌جای آن آگهی در معابر همان محل الصاق میشود (تبصرهٔ همان ماده).
- موردی که این قلم حذف میشود: اگر بهای ترکه از نصاب مقرر بیشتر نباشد، مرجع رسیدگی بدون انتشار آگهی به دلایل متقاضی رسیدگی و درخواست را قبول یا رد میکند (ماده ۳۶۴). آن نصاب عدد ثابتی نیست و طبق ذیل همان ماده هر سه سال یک‌بار با تصویب رئیس قوهٔ قضاییه و با توجه به شاخص قیمت‌ها تعدیل میشود.
- دفترخانه: گواهی امضای شهود ذیل استشهادیه هزینهٔ مستقل خود را دارد. در طبقهٔ سوم معمولاً شهود بیشتری لازم میشود، چون باید نبودِ وراث دو طبقهٔ پیشین هم گواهی شود.
دستمزد تنظیم درخواست از همهٔ این‌ها جداست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت، در همان گفتوگو اعلام میکند. مالیات بر ارث هم پروندهٔ مستقلی در ادارهٔ امور مالیاتی دارد و گواهی انحصار وراثت جای آن را نمی‌گیرد.
مدارکی که پروندهٔ طبقهٔ سوم را کامل میکند
- گواهی فوت متوفی و شناسنامهٔ باطلشدهٔ او.
- شناسنامه و کارت ملی همهٔ کسانی که در فهرست وراث می‌آیند: عمو و عمه، دایی و خاله و — اگر نوبت به نسل بعد رسیده باشد — فرزندان آنان.
- سنگین‌ترین بخش این پرونده، اثبات نبودِ دو طبقهٔ پیش است: گواهی فوت پدر و مادر متوفی، گواهی فوت فرزندان و نوه‌های او در صورت وجود، و گواهی فوت اجداد و همهٔ برادران و خواهران. هر برگه‌ای که کم بگذارید، پرونده را یک نوبت عقب می‌اندازد.
- مدرکی که سمت پدری یا مادری هر وارث را نشان دهد — معمولاً شناسنامهٔ پدر یا مادرِ متوفی که نام والدین مشترک در آن آمده است. تفکیک این دو سمت، مبنای تقسیم دوسوم و یکسوم است و بدون آن سهام قابل درج نیست.
- سند نکاح یا مدرک زوجیت اگر همسر متوفی زنده است؛ زوج و زوجه به سبب زوجیت ارث میبرند و فرض خود را از اصل ترکه میگیرند (مواد ۸۶۴ و ۹۳۸ قانون مدنی).
- استشهادیه: فرم مخصوصی با امضای دست‌کم سه شاهدِ آگاه که امضایشان در دفتر اسناد رسمی گواهی میشود. ماده ۳۶۲ قانون امور حسبی گواهی گواه را در کنار شناسنامه از ادلهٔ صدور گواهی آورده است؛ در این طبقه، شهود باید هم نسبت‌ها را بشناسند و هم بتوانند نبودِ وارث نزدیک‌تر را تأیید کنند.
- سیاههٔ تقریبی ترکه، برای روشن‌شدن اینکه بهای آن از نصاب ماده ۳۶۴ بیشتر است یا نه.
- ثبتنام متقاضی در سامانهٔ ثنا و، در صورت وجود وکیل، وکالت‌نامهٔ رسمی.
مراحل ثبت و رسیدگی به درخواست حصر وراثت طبقهٔ سوم
- ۱تکمیل شجره‌نامهٔ دو سمت و استشهادیهخویشان پدری و مادری در دو ستون جداگانه فهرست می‌شوند و نسبت هر یک با متوفی مشخص می‌گردد؛ شهود پای همین فهرست را امضا می‌کنند و امضایشان در دفترخانه گواهی میشود. ستون‌بندی درست همین‌جا، محاسبهٔ دوسوم و یکسوم را در گواهی ممکن میکند.
- ۲مستندسازی نبودِ دو طبقهٔ پیشینگواهی‌های فوت پدر و مادر، فرزندان، اجداد و برادران و خواهران متوفی جمع‌آوری و به‌ترتیب پیوست میشود؛ این بخش، تفاوت اصلی پروندهٔ طبقهٔ سوم با دو طبقهٔ دیگر است.
- ۳تنظیم درخواست‌نامهدرخواست کتبی با اجزای ماده ۳۶۰ قانون امور حسبی نوشته میشود: مشخصات درخواست‌کننده و متوفی و ورثه، اقامتگاه آنان و نسبت میان متوفی و وارث، همراه با شرح اینکه چرا نوبت به طبقهٔ سوم رسیده است.
- ۴ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضاییبا کارت ملی و پروندهٔ مدارک به دفتر خدمات می‌روید؛ درخواست و ضمائم اسکن و به دادگاه صلحِ آخرین اقامتگاه متوفی فرستاده میشود. از این لحظه هر اخطار و هر نتیجه‌ای از سامانهٔ ثنا به شما ابلاغ میشود.
- ۵انتشار آگهی یا رسیدگی بدون آگهیبسته به بهای ترکه، یکی از دو مسیر پیش می‌رود: بالاتر از نصاب، یک نوبت آگهی در روزنامه (ماده ۳۶۱)؛ تا نصاب، رسیدگی مستقیم به دلایل شما بدون هیچ آگهی (ماده ۳۶۴). سیاههٔ ترکه‌ای که پیوست کرده‌اید همین‌جا به کار می‌آید.
- ۶انتظار یک‌ماهه و استماع شهوددر مسیر آگهی، پرونده پس از گذشت یک ماه از تاریخ نشر و در صورت نبودِ معترض برای صدور گواهی آماده است. مرجع رسیدگی می‌تواند شهود استشهادیه را احضار کند و اظهاراتشان را بشنود (مواد ۳۶۲ و ۳۶۳)؛ در طبقهٔ سوم این استماع بیشتر رخ میدهد.
- ۷صدور گواهی و تعیین سهامگواهی با تعیین تعداد وراث و نسبت هر یک با متوفی صادر میشود (ماده ۳۶۲) و اگر خواسته باشید، حصهٔ هر وارث هم در آن معین می‌گردد (ماده ۳۷۳) — برای طبقهٔ سوم این درخواست را از ابتدا مطرح کنید، چون تقسیم دوسوم و یکسوم را روشن میکند.
بعد از صدور گواهی: چه در دست دارید و چه کسی می‌تواند اعتراض کند؟
گواهی، درِ ترکه را باز میکند؛ کار را تمام نمی‌کند:
- گرفتن اموال و مطالبات متوفی: دارندگان گواهی می‌توانند ترکه و مطالبات او را از هر مدیون یا متصرفی بخواهند و او مکلف به تسلیم است (ماده ۳۷۰ قانون امور حسبی)؛ مدیونِ متوفی حق دارد پیش از پرداخت، رونوشت گواهی‌شدهٔ آن را از شما بخواهد (ماده ۳۷۱).
- انتقال ملک در ادارهٔ ثبت: ثبتِ ملکِ به نام متوفی به نام وراث فقط با گواهی یا رونوشتی انجام میشود که سهام را تعیین کرده باشد (ماده ۳۷۴). در این طبقه که سهم‌ها از دو سمت و با نسبت‌های متفاوت محاسبه میشود، گواهیِ بدون سهام تقریباً همیشه دوباره‌کاری می‌سازد.
- اول دیون، بعد سهم‌ها: مالکیت وراث بر ترکه پیش از ادای حقوق و دیون متعلق به آن مستقر نمی‌شود: نخست کفن و حقوق متعلق به عین ترکه، سپس دیون و واجبات مالی، سپس وصایا تا یکسوم و آنگاه تقسیم میان وراث (مواد ۸۶۸ تا ۸۷۰ قانون مدنی).
- مالکیت هنوز مشاعی است: گواهی نسبت هر وارث را «به نحو اشاعه» معین میکند (ماده ۳۷۲)؛ جدا کردن سهم‌ها خواستهٔ دیگری است و پروندهٔ تقسیم ترکهٔ خودش را می‌خواهد.
چه کسی می‌تواند اعتراض کند؟ اگر پس از نشر آگهی کسی اعتراض کند، مرجع رسیدگی جلسه تعیین و به معترض و متقاضی اطلاع میدهد و پس از رسیدگی حکم میدهد؛ آن حکم برابر مقررات قابل تجدیدنظر است (ماده ۳۶۲) و رأی بر رد درخواست هم قابل اعتراض است (ماده ۳۶۶). هر کس تصمیم مرجع را در امور حسبی برای خود مضر بداند نیز حق اعتراض دارد (ماده ۴۴). و یک ریسک ویژهٔ همین طبقه: چون طبقهٔ سوم دورترین حلقهٔ وراث است، ادعای «بلاوارث بودن متوفی» جدی گرفته میشود — دادستان می‌تواند به درخواست اعتراض کند، حتی وقتی گواهی مسبوق به آگهی نبوده است (ماده ۳۶۷).
اشتباه‌های رایج پرونده‌های طبقهٔ سوم که وکیل جلویشان را می‌گیرد
- نادیده گرفتن یک وارث از دو طبقهٔ پیشین: وجود حتی یک نوهٔ متوفی یا یک خواهرِ امی، طبقهٔ سوم را کاملاً کنار می‌زند (مواد ۸۶۳ و ۹۲۸ قانون مدنی). این موضوع باید پیش از هر اقدامی قطعی شود.
- یکی گرفتن سمت پدری و مادری: تقسیم دوسوم و یکسوم میان اعمام و اخوال، پایهٔ محاسبهٔ این طبقه است (ماده ۹۳۵)؛ نوشتن فهرستی درهم، سهام را از اساس غلط میکند.
- آوردن نام پسرعمو در کنار عموی زنده: با وجود اعمام یا اخوال، فرزندان آنان ارث نمیبرند و ماده ۹۳۶ تنها یک استثنای بسیار محدود دارد.
- نوشتن نام عموی ابی در حضور عموی ابوینی: اعمام و اخوالِ ابی در حضور ابوینی ارث نمیبرند (ماده ۹۳۰).
- فراموش کردن همسر متوفی: زوج و زوجه به سبب زوجیت ارث میبرند و باید در فهرست بیایند (مواد ۸۶۴ و ۹۳۸).
- ثبت درخواست در شهر خودِ وراث: عموها و دایی‌ها معمولاً پراکنده‌اند و هر کدام شهر خودش را انتخاب میکند؛ صالح، مرجعِ آخرین اقامتگاه متوفی است و بس (ماده ۱۶۳ قانون امور حسبی).
- نخواستن تعیین سهام: اگر قصد ثبت ملک یا تقسیم دارید، تعیین حصهٔ هر وارث را از همان ابتدا بخواهید (مواد ۳۷۳ و ۳۷۴).
- جا انداختن نسبت مادری هنگام ادعای بلاوارث بودن: در این طبقه بیش از همه پیش می‌آید که فقط سمت پدری فهرست شود و پرونده به‌ظاهر «بلاوارث» جلوه کند — همان چیزی که ماده ۳۶۷ قانون امور حسبی به دادستان حق اعتراض بر آن میدهد.