مبنای محاسبه ارزش پول در دعاوی مالی چیست؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام
✦ جمع‌بندی در یک نگاه
۱. مبنای قانونی همچنان «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» است؛ این عبارت عینا در ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی آمده و هنوز اصلاح نشده است.
۲. چون بانک مرکزی از خرداد ۱۳۹۷ (به‌موجب مصوبه شورای عالی آمار) انتشار عمومی CPI را متوقف کرد، قوه قضائیه با سه بخشنامه (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۲) به مراجع قضایی و کارشناسان اجازه داده است در بازه‌های فاقد آمار، از «شاخص­‌های مرکز آمار ایران» استفاده کنند.
۳. بنابراین در عمل امروز دادگاه‌­ها:
• تا خرداد ۱۳۹۷ ⇒ عدد بانک مرکزی ملاک است.
• از تیر ۱۳۹۷ به بعد ⇒ عدد مرکز آمار ایران (جدول «شاخص کل برای خانوارهای کل کشور؛ پایه=۱۰۰ در سال ۱۳۹۵») به‌عنوان جایگزین پذیرفته می‌شود.
۴. فرمول تعدیل:
مبلغ دین × (شاخص زمان پرداخت ÷ شاخص زمان سررسید) = مبلغ به ارزش روز
۵. عدد اسفند ۱۴۰۳ را چگونه می‌گیرید؟
مرکز آمار ایران حدود دهم فروردین ۱۴۰۴ «گزارش شاخص قیمت مصرف‌کننده اسفند ۱۴۰۳» را منتشر می‌کند. کارشناس یا اجرای احکام همان عدد را در فرمول جای می‌گذارد. تا قبل از انتشار، تازه‌ترین شاخص ماهانه (مثلا بهمن ۱۴۰۳) مبنای موقت قرار می‌گیرد و پس از صدور حکم در مرحله اجرا به‌روز می‌شود.

────────────────────────────────────────────
۱. مستندات قانونی و بخشنامه‌ای
────────────────────────────────────────────
• ق.آ.د.م (۱۳۷۹)
«… دادگاه با توجه به شاخص قیمت سالانه که توسط بانک مرکزی اعلام می‌شود…»

• مصوبه شورای عالی آمار (۲۵/‏۱۱/‏۱۳۹۷)
متولی تولید و انتشار CPI را «مرکز آمار ایران» قرار داد. بانک مرکزی از خرداد ۹۷ انتشار عمومی را متوقف کرد ولی همچنان داده‌­ها را در اختیار برخی نهادها می‌گذارد.

• بخشنامه‌­های قوه قضائیه:
۱) ۱۰۰/۹۰۰۰/۴۷۴۲۱ (‏۱۳/‏۰۲/‏۱۳۹۹)
۲) ۱۰۰/۹۰۰۰/۲۵۷۳۴ (‏۰۹/‏۰۵/‏۱۴۰۰)
۳) ۱۰۰/۹۰۰۰/۳۴۹۶۶ (‏۲۸/‏۰۶/‏۱۴۰۲)
مضمون واحد: «در بازه‌هایی که بانک مرکزی شاخص منتشر نکرده است، کارشناسان و محاکم از شاخص رسمی مرکز آمار ایران استفاده نمایند.»

────────────────────────────────────────────
۲. رویه عملی کارشناسان و دادگاه‌ها
────────────────────────────────────────────
• کارشناس رسمی ابتدا جدول “شاخص کل خانوارهای کشور – ماهانه” را از پورتال آمار دولت دانلود می‌کند.
• اگر تاریخ دین قبل از خرداد ۹۷ باشد، آخرین شاخص بانک مرکزی برای آن تاریخ را می‌گیرد؛ از تیر ۹۷ به بعد از جدول مرکز آمار عدد می‌گذارد.
• در صورت عبور دین از مقطع تغییر مرجع، کارشناس عدد بانک مرکزی (قدیم) و عدد مرکز آمار (جدید) را بدون مشکل در یک فرمول به کار می‌برد؛ دادگاه‌ها این رویه را پذیرفته‌اند چون هر دو شاخص با پایه ۱۰۰=۱۳۹۵ قابل انطباق هستند.

────────────────────────────────────────────
۳. نحوه محاسبه تا اسفند ۱۴۰۳ (نمونه عددی)
────────────────────────────────────────────
فرض:
– مبلغ اصلی بدهی: ۱۰۰ میلیون تومان
– سررسید بدهی: ۱۵/‏۰۶/‏۱۴۰۰
– پرداخت در: ۲۵/‏۱۲/‏۱۴۰۳

گام‌ها:
۱) استخراج شاخص‌ها (پایه ۱۰۰=۱۳۹۵، مرکز آمار):
– شاخص شهریور ۱۴۰۰ = ۳۷۱٫۶
– شاخص اسفند ۱۴۰۳ (فرض کنید بعدا اعلام می‌شود = ۱۰۱۰)

۲) فرمول:
۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × (۱۰۱۰ ÷ ۳۷۱.۶) ≈ ۲۷۲,۰۰۰,۰۰۰ تومان

۳) اگر هنگام صدور رای هنوز عدد اسفند در دسترس نبود، کارشناس آخرین ماه موجود (مثلا بهمن ۱۴۰۳ = ۹۸۵) را جای می‌گذارد و در گزارش می‌نویسد: «در زمان اجرا قابل به‌روزرسانی است.»

────────────────────────────────────────────
۴. چند نکته کاربردی
────────────────────────────────────────────
• اگر دعوا «وجه اسکناس خارجی» است (دلار، یورو) ماده ۵۲۲ اعمال نمی‌شود؛ کارشناس نرخ روز ارز در بازار مبادله / بانک مرکزی را ملاک می‌گیرد.
• برای مطالبات مهریه به سکه؛ سکه مشمول ماده ۵۲۲ نیست و بر اساس تعداد سکه رای صادر می‌شود (رای وحدت رویه ۸۵۹ – ۱۳۹۹).
• چنانچه خواهان بخواهد شاخص جهانی (CPI آمریکا یا OECD) را ملاک بگیرد، در دادگاه‌های ایران مسموع نیست؛ چون ماده ۵۲۲ به صراحت «شاخص داخلی» را ملاک قرار داده است.
• اگر شاخص مرکز آمار بعدا اصلاح شود، اجرای احکام رقم نهایی را مبنا قرار می‌دهد؛ کارشناسان موظفند گزارش تکمیلی بدهند.


موفق باشید 🌷