آیا عدم تحویل چک توسط واسط مشکل حقوقی دارد؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام وقتت بخیر
با توجه به اینکه چک در سامانه صیاد ثبت نشده و قرارداد اجاره‌ای نیز منعقد نگردیده است، وضعیت حقوقی موضوع به شرح زیر است:

تبعات حقوقی عدم تحویل چک توسط واسط
وضعیت چک ثبت نشده در سامانه صیاد:
چکی که در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، از نظر قانون صدور چک، دیگر ویژگی‌های یک سند تجاری لازم‌الاجرا را ندارد. بانک‌ها مکلفند از پرداخت وجه چنین چکی خودداری کنند.
این چک تنها می‌تواند به عنوان یک سند مدنی برای اثبات بدهی مورد استفاده قرار گیرد که وصول آن نیازمند مراجعه به دادگاه و طی مراحل دادرسی طولانی‌تری است.
بانک‌ها برای چک‌های ثبت نشده، گواهی عدم پرداخت صادر نمی‌کنند که این امر پیگیری‌های بعدی را دشوارتر می‌کند.
ثبت نکردن چک در سامانه صیاد، به خودی خود جرم محسوب نمی‌شود.

مسئولیت واسط (امین):
چکی که شما به واسط به امانت سپرده‌اید، "چک امانی" محسوب می‌شود. واسطه در این حالت نقش "امین" را دارد.
هدف از چک امانی، تضمین اجرای تعهدات قراردادی است. از آنجایی که قرارداد اجاره منعقد نشده، دلیل و مبنای قانونی برای نگه داشتن چک توسط واسط یا تحویل آن به مالک وجود ندارد.
عدم استرداد چک توسط واسط پس از منتفی شدن قرارداد (یا عدم انعقاد آن) و با وجود درخواست شما، می‌تواند مصداق "خیانت در امانت" باشد. این امر به خصوص زمانی صادق است که واسط از بازگرداندن چک خودداری کرده و یا ادعای گم شدن آن را مطرح می‌کند در حالی که ممکن است قصد سوءاستفاده داشته باشد.
شما می‌توانید از طریق مراجع قضایی، دعوای "استرداد لاشه چک" را علیه واسط مطرح کنید.
در صورتی که واسط از چک سوءاستفاده کند (مثلا آن را به دیگری منتقل کند یا سعی در وصول آن نماید با علم به عدم انعقاد قرارداد)، می‌توانید شکایت کیفری خیانت در امانت را نیز علیه او تنظیم نمایید.

احتمال ایجاد مشکل حقوقی در آینده به خاطر در اختیار داشتن چک
ریسک پایین به دلیل عدم ثبت در صیاد: همانطور که گفته شد، چون چک در سامانه صیاد ثبت نشده، بانک آن را پرداخت نخواهد کرد. بنابراین، امکان وصول مستقیم آن از طریق سیستم بانکی برای یابنده یا دارنده فعلی چک (حتی اگر مالک باشد) وجود ندارد.

دفاعیات شما در صورت اقدام قانونی علیه شما:
اگر شخصی (واسط، مالک یا یابنده احتمالی) بخواهد بر اساس این چک (به عنوان یک سند مدنی) علیه شما اقامه دعوا کند، شما می‌توانید با استناد به موارد زیر از خود دفاع کنید:
چک به صورت "امانی" و برای تضمین قراردادی بوده که هرگز منعقد نشده است.
چک در سامانه صیاد ثبت نشده و فاقد اعتبار به عنوان سند تجاری است.
اثبات اینکه وجهی در ازای این چک دریافت نکرده‌اید و تعهدی بر اساس آن ایجاد نشده است.

ادعای گم شدن چک توسط واسط:
اگر واسط ادعا می‌کند چک گم شده است، با توجه به اینکه چک در سامانه صیاد ثبت نشده، خطر سوءاستفاده از آن به مراتب کمتر است. با این حال، برای جلوگیری از هرگونه مشکل احتمالی در آینده:
بهتر است از واسط بخواهید اقرارنامه‌ای کتبی مبنی بر گم شدن چک و عدم ادعای وی یا مالک نسبت به آن به شما ارائه دهد.
شما نیز می‌توانید مراتب مفقودی چک را (حتی اگر ثبت نشده) به بانک خود اطلاع دهید تا در سوابق باقی بماند، هرچند بانک اساسا وجه چک ثبت نشده را پرداخت نمی‌کند.
ارسال یک اظهارنامه رسمی به واسط مبنی بر مطالبه چک و اعلام اینکه در صورت عدم استرداد یا ارائه مستندات گم شدن، مسئولیت هرگونه سوءاستفاده احتمالی با وی خواهد بود، می‌تواند مفید باشد.

نکات مهم:
درج عبارت "بابت تضمین قرارداد اجاره شماره..." یا مشابه آن بر روی چک، حتی اگر انجام نشده باشد، ماهیت امانی بودن آن را با توجه به شرایط (عدم انعقاد قرارداد، واسطه بودن گیرنده) می‌توان اثبات کرد.

با توجه به قوانین جدید چک، صدور چک در وجه حامل برای چک‌های صیادی ممنوع است و باید نام گیرنده در چک و سامانه صیاد ذکر شود. اگر چک شما از نوع صیادی جدید بوده و نام گیرنده در آن مشخص است اما در سامانه ثبت نشده، باز هم قابلیت وصول از طریق بانک را ندارد.

در مجموع، با توجه به عدم ثبت چک در سامانه صیاد و عدم انعقاد قرارداد، موضع شما از نظر حقوقی قوی است. با این حال، پیگیری برای استرداد لاشه چک یا دریافت مستندات قطعی مبنی بر مفقودی آن و عدم ادعای طرف مقابل، برای جلوگیری از مشکلات احتمالی در آینده توصیه می‌شود. در صورت عدم همکاری واسط، می‌توانید اقدامات قانونی لازم از جمله ارسال اظهارنامه و در صورت لزوم طرح دعوای استرداد لاشه چک و یا شکایت خیانت در امانت را انجام دهید.