- مهر و موم یعنی حفظ فوری اموال متوفی و تحریر یعنی تعیین مقدار ترکه و دیون او (مواد ۱۶۲ و ۲۰۶ قانون امور حسبی)؛ مهر و موم باید پیش از تحریر خواسته شود (مادهٔ ۱۹۲).
- مهر و موم را ورثه، وصی، موصیله جزء مشاع و طلبکار با سند رسمی می‌خواهند (مادهٔ ۱۶۷)؛ تحریر را ورثه و وصی (مادهٔ ۲۰۷). دادگاه برای تحریر آگهی میدهد و وقتی بین یک تا سه ماه بعد تعیین میکند (مادهٔ ۲۱۰).
- در مدت تحریر، تصرف در ترکه ممنوع است، عملیات اجرایی طلبکاران معلق می‌ماند و مرور زمان طلب‌های متوفی جاری نمی‌شود (مواد ۲۱۸ تا ۲۲۰)؛ مرجع، دادگاه آخرین اقامتگاه متوفی است (مادهٔ ۱۶۳).
چه زمانی به دادخواست مهر و موم و تحریر ترکه نیاز دارید؟
- ورثه به هم اعتماد ندارنداموال متوفی در دست یکی از ورثه است و بقیه نمی‌دانند دقیقاً چه چیزی باقی مانده. مهر و موم اموال را قفل میکند و تحریر، صورت رسمی و ارزیابی‌شدهٔ آن را می‌سازد که در دفتر دادگاه بایگانی میشود و هر ذی‌نفعی میتواند رونوشت بگیرد (مواد ۲۱۳ و ۲۲۲).
- وارث غایب یا محجور در میان استیکی از ورثه صغیر، محجور یا غایب است. قانون در این حالت تحریر ترکه را هنگام رفع مهر و موم الزامی می‌داند (مادهٔ ۲۰۵) و قیم یا امین مکلف است ظرف ده روز از ابلاغ سمتش درخواست تحریر بدهد (مادهٔ ۲۰۸)؛ وکیل تعیین قیم یا امین را در مسیر پیش‌بینی میکند.
- بدهی‌های متوفی نامعلوم استمتوفی وام، چک یا بدهی تجاری داشته و ورثه نمی‌دانند ترکه کفاف میدهد یا نه. تحریر، دارایی و دیون مسلم را یک‌جا می‌آورد (مواد ۲۰۶ و ۲۱۵)؛ در مدت تحریر عملیات اجرایی طلبکاران معلق است (مادهٔ ۲۱۹) و ورثه جز از محل ترکه چیزی به طلبکاران نمی‌دهند، مگر آنکه ترکه را بدون شرط قبول کرده باشند (مادهٔ ۲۲۶).
- وصی هستید یا وصیت‌نامه‌ای در کار استمتوفی شما را وصی کرده یا احتمال می‌دهید وصیت‌نامه‌ای در میان اوراقش باشد. وصی هم حق درخواست مهر و موم و هم تحریر دارد (مواد ۱۶۷ و ۲۰۷)؛ اگر هنگام مهر و موم وصیت‌نامه‌ای پیدا شود، صورتمجلس و به دادگاه صالح فرستاده میشود (مواد ۱۸۱ تا ۱۸۴).
مهر و موم ترکه و تحریر ترکه چیست و چرا با هم خواسته می‌شوند؟
هر دو از «امور راجع به ترکه»اند، یعنی اقداماتی برای حفظ ترکه و رساندن آن به صاحبان حق (مادهٔ ۱۶۲ قانون امور حسبی)، و چون امور حسبی‌اند، بدون نزاع و دعوا و با درخواست ساده رسیدگی می‌شوند (مواد ۱ و ۱۳).
- مهر و موم ترکه اقدامی فوری و حفاظتی است: دادرس به محل اموال می‌رود، درها، صندوق‌ها و گنجه‌ها را با مهر مخصوص دادگاه می‌بندد و صورتمجلس تنظیم میکند (مواد ۱۶۶ و ۱۷۶)؛ کلیدها در دادگاه بایگانی میشود (مادهٔ ۱۷۸). نتیجهٔ آن فقط «قفل‌شدن» اموال است؛ هیچ‌کس مالک سهمی نمی‌شود.
- تحریر ترکه یعنی «تعیین مقدار ترکه و دیون متوفی» (مادهٔ ۲۰۶): دادگاه آگهی میدهد، ورثه و طلبکاران و بدهکاران را دعوت میکند، صورتی از اموال منقول با بها، طلا و نقره با وزن و عیار، نقدینه، اوراق بهادار، اسناد و نام املاک تهیه میکند (مادهٔ ۲۱۳) و بدهی‌ها و طلب‌های مسلم متوفی را هم در همان صورت می‌نویسد (مادهٔ ۲۱۵).
چرا با هم؟ چون مهر و موم بدون تحریر فقط یک قفل موقت است و تحریر بدون مهر و موم، اموال را در فاصلهٔ آگهی تا جلسه (یک تا سه ماه) بی‌دفاع می‌گذارد. قاعده هم همین است: هنگام برداشتن مهر و موم، صورت ریز ترکه مطابق ترتیب تحریر برداشته میشود (مادهٔ ۲۰۲) و اگر وارث غایب یا محجور باشد یا وارث معلوم نباشد، تحریر اجباری است (مادهٔ ۲۰۵). ترتیب خواسته‌ها هم مهم است: بعد از تحریر، درخواست مهر و موم پذیرفته نمی‌شود (مادهٔ ۱۹۲). تفاوت با گواهی انحصار وراثت: آن گواهی فقط می‌گوید ورثه چه کسانیاند (مواد ۳۶۰ تا ۳۶۲). تفاوت با تقسیم ترکه: تقسیم، جداکردن سهم هر وارث است (مواد ۳۰۰ به بعد) و مرحلهٔ بعد از تحریر است.
چه کسی و با چه شرایطی میتواند مهر و موم و تحریر ترکه بخواهد؟
مهر و موم را چهار دسته میتوانند بخواهند (مادهٔ ۱۶۷): هر یک از ورثه یا نمایندهٔ قانونی آنها؛ موصیله در وصیت به جزء مشاع؛ طلبکار متوفی با سند رسمی یا حکم قطعی، به اندازهٔ طلب و بدون رهن یا تأمین دیگر؛ و وصی. دادگاه در دو حالت خودش و بدون درخواست اقدام میکند: فوت در خانهٔ اجاره‌ای یا مهمان‌خانه بدون کسی برای حفظ اموال، و امانت‌بودن اموال دولتی یا عمومی نزد متوفی (مادهٔ ۱۶۸). اگر پیش از رسیدن دادرس اقدام فوری لازم باشد، دادستان یا کلانتری با حضور دو معتمد محلی اقدام میکند (مادهٔ ۱۷۰).
تحریر را فقط ورثه یا نمایندهٔ قانونی آنها و وصیِ ادارهٔ اموال میتوانند بخواهند (مادهٔ ۲۰۷)؛ طلبکار حق درخواست تحریر ندارد، هرچند با آگهی مادهٔ ۲۱۰ به جلسهٔ تحریر دعوت میشود تا طلبش ثبت شود. امین غایب و قیم محجور مکلفاند ظرف ده روز از تاریخ تعیین و ابلاغ سمت، اگر ترکه تحریر نشده، درخواست تحریر بدهند (مادهٔ ۲۰۸)؛ و قیمی که سهم محجور از ترکه پیش از انتصابش معین نشده، باید به‌محض انتصاب تحریر بخواهد (مادهٔ ۲۰۹).
سه شرط عملی:
- زمان: مهر و موم پیش از تحریر خواسته شود؛ در اثنای تحریر فقط بخش تحریرنشده مهر و موم میگردد (مادهٔ ۱۹۲).
- وارث غایب یا محجور: دادرس پس از مهر و موم به دادستان اطلاع میدهد تا قیم یا امین تعیین شود (مواد ۱۷۲ و ۱۷۳) و رفع مهر و موم بعد از این تعیین انجام میشود (مادهٔ ۱۹۹).
- وجود مال: اگر متوفی مالی نداشته یا مالش قابل مهر و موم نباشد، دادرس فقط صورت‌مجلسی با قید این مطلب تنظیم میکند (مادهٔ ۱۹۱).
در امور حسبی می‌توانید شخصاً حاضر شوید یا نماینده، از جمله وکیل دادگستری، بفرستید (مادهٔ ۱۵) و دادرس هر تحقیقی را که برای روشن‌شدن موضوع لازم بداند، حتی بدون درخواست، انجام میدهد (مادهٔ ۱۴).
دادگاه صالح برای مهر و موم و تحریر ترکه کدام است؟
کدام دادگاه: این صفحه به‌طور سنتی «مهر و موم ترکه و تحریر آن از دادگاه» نامیده می‌شد. امروز با قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲، بند ۶ مادهٔ ۱۲ آن قانون «حصر ورثه، تحریر ترکه، مهر و موم و رفع آن» را به دادگاه صلح سپرده است و مادهٔ ۱۴ کار شورا را به صلح و سازش محدود کرده است. پس دادخواست را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌کنید و دفتر آن را به دادگاه صلحِ صالح ارجاع میدهد؛ ابلاغ‌ها از طریق سامانهٔ ثنا می‌آید. اگر هم‌زمان اختلافی در اصل وصیت یا وراثت دارید، آن اختلاف دعواست، نه درخواست حسبی، و در دادگاه حقوقی مطرح میشود؛ بند ۲ مادهٔ ۱۱ همان قانون، اختلاف در اصل وقفیت و وصیت و تولیت را حتی با توافق طرفین از دستور کار شورا بیرون گذاشته است.
کدام شهر: دادگاهی صالح است که آخرین اقامتگاه متوفی در ایران در حوزهٔ آن بوده و اگر اقامتگاه نداشته، دادگاه آخرین محل سکونت او (مادهٔ ۱۶۳ قانون امور حسبی)؛ مادهٔ ۲۰ قانون آیین دادرسی مدنی هم برای دعاوی راجع به ترکه، تا وقتی ترکه تقسیم نشده، همین ملاک را تکرار کرده است. اگر متوفی در ایران اقامتگاه یا سکونت نداشته، دادگاه محل وقوع ترکه و در صورت پراکندگی، دادگاه محل مال غیرمنقول صالح است و اگر املاک در چند حوزه باشد، دادگاهی که زودتر شروع به اقدام کرده (مادهٔ ۱۶۴). اموالی که در حوزهٔ دادگاه دیگری است، به‌وسیلهٔ همان دادگاه مهر و موم میشود و رونوشت صورتمجلس به دادگاه صالح فرستاده میشود (مادهٔ ۱۶۵)؛ برای رفع مهر و موم هم دادگاه محل ترکه به دستور دادگاه صالح اقدام میکند (مادهٔ ۱۹۵). در امور حسبی، دادگاه میتواند انجام کاری را که باید در حوزهٔ دیگری انجام شود به دادگاه آن حوزه ارجاع دهد (مادهٔ ۴). اشتباه در نشانی آخرین اقامتگاه متوفی، رایج‌ترین علت قرار عدم صلاحیت و از دست رفتن چند هفته است.
هزینهٔ دادرسی، آگهی و ارزیابی در مهر و موم و تحریر ترکه
چند هزینهٔ جدا را از هم تفکیک کنید:
- هزینهٔ دادرسی: قانون امور حسبی برای درخواست مهر و موم، برداشتن مهر و موم و تحریر ترکه هزینهٔ ثابت و اندکی مقرر کرده که هنگام درخواست گرفته میشود (مادهٔ ۳۷۵) و مبلغ امروزی آن طبق تعرفهٔ سالانهٔ قانون بودجه در دفتر خدمات الکترونیک قضایی پرداخت میشود. این هزینه به ارزش ترکه وابسته نیست.
- هزینهٔ آگهی: تحریر ترکه با آگهی در روزنامهٔ کثیرالانتشار همراه است (مادهٔ ۲۱۰) و هزینهٔ نشر آگهی در عمل از درخواست‌کننده گرفته میشود.
- هزینهٔ ارزیابی: اموال منقول توسط ارزیابی که مورد تراضی ورثه یا اعتماد دادرس باشد قیمت‌گذاری میشود (مادهٔ ۲۱۴)؛ اگر کارشناس رسمی تعیین شود، دستمزد او طبق تعرفهٔ کانون کارشناسان است.
- هزینهٔ حفظ، اداره و تحریر ترکه — از جمله دستمزد نگهبان اموالِ غیرقابل مهر و موم (مادهٔ ۱۷۹) — طبق مادهٔ ۳۷۷ از خود ترکه برداشته میشود، نه از وارثی که درخواست داده است. هزینهٔ کفن و دفن نیز پیش از مهر و موم از وجوه نقد ترکه قابل برداشت است (مادهٔ ۱۹۰) و اشیای ضایع‌شدنی یا پرهزینه ممکن است فروخته و پولش سپرده شود (مادهٔ ۱۹۳).
آنچه بابت نوشتن دادخواست می‌پردازید در هیچ‌کدام از این ردیف‌ها نیست و رقمش را وکیل، پیش از پرداخت و در همان گفتوگو اعلام میکند. اگر بخواهید وکیل در جلسهٔ تحریر هم حاضر باشد، ابطال تمبر مالیاتی وکالت‌نامه طبق تعرفه جداگانه انجام میشود.
مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم
- مدارک هویتی درخواست‌کننده (کارت ملی و شناسنامه) و حساب فعال در سامانهٔ ثنا؛ اگر پرونده را وکیل ثبت میکند، وکالت‌نامه.
- گواهی فوت متوفی و مدرک سمت شما: شناسنامه‌ای که نسبت با متوفی را نشان دهد یا گواهی انحصار وراثت (اگر صادر شده)؛ وصیت‌نامه‌ای که شما را وصی کرده؛ یا برای طلبکار (فقط در مهر و موم) سند رسمی یا حکم قطعی طلب.
- نام، نشانی و شمارهٔ ملی همهٔ ورثه، وصی و موصیله، چون برای جلسهٔ تحریر به آنها احضاریه فرستاده میشود (مادهٔ ۲۱۰) و خاتمهٔ تحریر به آنها اطلاع داده میشود (مادهٔ ۲۲۴).
- نشانی دقیق محل اموال و صورت اولیهٔ آن به تفکیک: اموال منقول و اثاث، طلا و نقره، وجه نقد و حساب‌ها، اوراق و سهام، اسناد، خودرو (شمارهٔ انتظامی)، املاک (پلاک ثبتی و کپی سند) — همان ستون‌هایی که صورت ترکه باید داشته باشد (مادهٔ ۲۱۳).
- فهرست بدهی‌ها و طلب‌های معلوم متوفی با مدارک (قرارداد، چک، رأی، دفاتر) تا در صورت ترکه ثبت شود (مادهٔ ۲۱۵)؛ اگر متوفی کاسب بوده، دفاتر بازرگانی او، چون در تحریر جاهای سفید آن خط می‌خورد و امضا میشود (مادهٔ ۲۱۷).
- اگر وارث محجور یا غایب دارید: قیم‌نامه یا حکم تعیین امین، یا دست‌کم اطلاع از وضعیت او (مواد ۱۷۲، ۱۷۳ و ۲۰۸).
برای مهر و موم و تحریر لازم نیست منتظر گواهی انحصار وراثت بمانید؛ در عمل شناسنامه‌ها و گواهی فوت سمت وارث را نشان میدهد. هر چه صورت اولیهٔ اموال و دیون کامل‌تر باشد، جلسهٔ تحریر کوتاه‌تر و صورت ترکه دقیق‌تر میشود؛ اگر مدرکی را در دسترس ندارید، همان را بنویسید تا وکیل بگوید چه چیزی برای ثبتِ همین امروز کافی است و چه چیزی تا جلسهٔ تحریر وقت دارد.
مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست مهر و موم و تحریر ترکه
- ۱تنظیم متن دادخواستمشخصات درخواست‌کننده و سمت او، مشخصات متوفی و تاریخ فوت، نام و نشانی ورثه، دو خواستهٔ «مهر و موم ترکه» و «تحریر ترکه»، نشانی و صورت اولیهٔ اموال و دیون، دلایل و منضمات و استناد به مواد ۱۶۷، ۲۰۶ و ۲۰۷ قانون امور حسبی. مادهٔ ۱۳ همان قانون درخواست شفاهی را هم پذیرفته است، ولی امروز همه‌چیز در قالب دادخواستِ الکترونیکی ثبت میشود.
- ۲ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضاییبا کارت ملی و مدارک به دفتر خدمات الکترونیک قضایی می‌روید؛ دادخواست و پیوست‌ها اسکن میشود، هزینهٔ دادرسی را همان‌جا می‌پردازید و پرونده به دادگاه صلحِ حوزهٔ آخرین اقامتگاه متوفی می‌رود. از این پس همهٔ ابلاغ‌ها در سامانهٔ ثنا می‌نشیند، پس حساب ثنای شما باید فعال باشد.
- ۳مهر و موم فوریرئیس دادگاه باید فوراً خود یا به‌وسیلهٔ دادرس علی‌البدل اقدام به مهر و موم کند و علت هر تأخیری را بنویسد (مادهٔ ۱۷۴)؛ وقت آن به ذی‌نفعان اطلاع داده میشود بی‌آنکه موجب تأخیر شود (مادهٔ ۱۷۵). آنچه در محل رخ میدهد در صورت‌مجلسی ثبت میشود که مادهٔ ۱۷۶ ده جزء آن را برشمرده است — از ساعت و علت گرفته تا وصف اشیای مهر و موم‌نشده و تعهد کتبی ساکنان خانه. کلید قفل‌ها به بایگانی دادگاه می‌رود (مادهٔ ۱۷۸) و اثاث ضروری زندگی همسر و فرزندان کنار گذاشته میشود (مادهٔ ۱۸۹).
- ۴آگهی و تعیین وقت تحریردادگاه وقتی را که کمتر از یک ماه و بیش از سه ماه از تاریخ نشر آگهی نباشد تعیین و در یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار آگهی میکند که ورثه یا نمایندهٔ قانونی آنها، طلبکاران و بدهکاران متوفی و هر کس حقی بر ترکه دارد در روز و ساعت معین حاضر شود؛ برای ورثه، وصی و موصی‌لهِ معلوم و مقیم حوزه، احضاریه هم فرستاده میشود (مادهٔ ۲۱۰). غیبت احضارشدگان مانع تحریر نیست (مادهٔ ۲۱۲).
- ۵جلسهٔ تحریر: رفع مهر و موم و صورت‌برداریدر روز تعیین‌شده مهر و موم با تنظیم صورت ریز برداشته میشود و اگر کار در یک جلسه تمام نشود، بخش باقیمانده دوباره مهر و موم میگردد (مادهٔ ۲۰۲). صورت ترکه شامل توصیف اموال منقول با بها، اوصاف و وزن و عیار طلا و نقره، مبلغ و نوع نقدینه، بهای اوراق بهادار، اسناد با خصوصیات و نام املاک تهیه میشود (مادهٔ ۲۱۳)؛ اموال منقول را ارزیابِ مورد تراضی ورثه یا اعتماد دادرس قیمت می‌گذارد (مادهٔ ۲۱۴).
- ۶ثبت دیون و مطالبات و تنظیم صورت‌مجلسمطالبات و بدهی‌های متوفی که به موجب احکام نهایی، اسناد رسمی، دفاتر و برگ‌های متوفی یا اقرار بدهکاران و ورثه مسلم است در صورت ترکه نوشته میشود (مادهٔ ۲۱۵). صورتمجلس تحریر با نام متصدی، احضارشدگان و حاضران، محل، اظهارات اشخاص دربارهٔ دارایی و بدهی و نام کسی که اسناد و اموال به او سپرده میشود تنظیم میگردد (مادهٔ ۲۱۶). اگر ورثه بر سر ادارهٔ ترکه اختلاف کنند، دادگاه سعی در سازش میکند و در غیر این صورت کسی را موقتاً برای حفظ ترکه تعیین می‌نماید (مادهٔ ۲۲۳).
- ۷خاتمهٔ تحریر و بایگانیصورت ترکه و صورتمجلس در دفتر دادگاه بایگانی میشود و ذی‌نفعان میتوانند به آن مراجعه و رونوشت بگیرند (مادهٔ ۲۲۲)؛ خاتمهٔ تحریر به ورثه اطلاع داده میشود و اگر ورثه یا اقامتگاهشان معلوم نباشد، با آگهی در روزنامه (مادهٔ ۲۲۴). از اینجا به بعد، نوبت پرداخت دیون از ترکه و تقسیم آن است.
آثار تحریر ترکه: در مدت تحریر و پس از آن چه میشود؟
تحریر ترکه فقط یک صورتبرداری نیست؛ از لحظهٔ شروع، چند اثر قانونی مهم دارد که باید بدانید:
- منع تصرف در ترکه: در مدت تحریر، تصرف در ترکه ممنوع است مگر تصرفاتی که برای اداره و حفظ آن لازم است (مادهٔ ۲۱۸). فروش، صلح یا هبهٔ اموال ترکه توسط ورثه پیش از اجازهٔ طلبکاران یا پرداخت دیون هم نافذ نیست (مادهٔ ۲۲۹).
- تعلیق اجرا علیه ترکه: عملیات اجرایی راجع به بدهی متوفی در مدت تحریر معلق می‌ماند (مادهٔ ۲۱۹)؛ یعنی طلبکاری که اجراییه دارد نمی‌تواند در این مدت اموال را به مزایده بگذارد.
- توقف مرور زمان و دعاوی: مرور زمان نسبت به مطالبات متوفی در مدت تحریر جاری نمی‌شود (مادهٔ ۲۲۰) و دعاوی راجع به ترکه یا بدهی متوفی متوقف میشود، هرچند مدعی میتواند تأمین خواسته بگیرد (مادهٔ ۲۲۱).
پس از خاتمهٔ تحریر: صورت ترکه و صورتمجلس آن در دفتر دادگاه بایگانی می‌ماند و هر ذینفع میتواند به آن مراجعه و رونوشت بگیرد (مادهٔ ۲۲۲)؛ همین سند دادگاهی است که در مراحل بعد به آن استناد میشود. دیون و حقوق متوفی پس از هزینهٔ کفن و دفن و هزینه‌های ضروری حفظ و ادارهٔ ترکه از ترکه پرداخت میشود (مادهٔ ۲۲۵)؛ ورثه ملزم نیستند غیر از ترکه چیزی به طلبکاران بدهند و اگر ترکه کافی نباشد، میان طلبکاران به نسبت طلب تقسیم میشود، مگر آنکه ترکه را بدون شرط قبول کرده باشند (مادهٔ ۲۲۶). بدهی‌های مدت‌دار متوفی با فوت او حال میشود (مادهٔ ۲۳۱). به همین دلیل تحریر، پیش‌نیاز عملی یک تقسیم امن است: وقتی معلوم شد چه می‌ماند، هر وارث میتواند تقسیم سهم خود را بخواهد (مادهٔ ۳۰۰) و دادگاه در تقسیم، برای اموال منقول اصولاً به همان ارزیابی هنگام تحریر اعتماد میکند (مادهٔ ۳۱۴). اگر تحریر نشده باشد و تقسیم پیش از پرداخت دیون انجام شود، طلبکار به هر وارث به نسبت سهمش رجوع میکند.
اعتراض به مهر و موم و تحریر ترکه و ادعای اشخاص ثالث
تصمیم دادگاه در امور حسبی اصولاً قابل پژوهش (تجدیدنظر) و فرجام نیست مگر آنکه قانون تصریح کرده باشد (مادهٔ ۲۷ قانون امور حسبی)؛ مهر و موم و تحریر جزو موارد تصریح‌شده نیستند. در عوض هر کس تصمیم را برای خود زیان‌بار بداند میتواند به آن اعتراض کند و حکمی که در نتیجهٔ اعتراض صادر میشود قابل پژوهش و فرجام است (مادهٔ ۴۴). دادگاه میتواند اشتباه حساب یا سهو قلم، مثل از قلم افتادن نام یکی از ورثه در صورتمجلس، را خودش یا به درخواست ذینفع اصلاح کند (مادهٔ ۳۸) و اگر به خطای تصمیم غیرقابل پژوهش خود پی ببرد، آن را تغییر دهد (مادهٔ ۴۰). تبصرهٔ ۵ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ هم آرای دادگاه صلح را اصولاً قطعی دانسته و فقط موارد شمرده‌شده در خودِ آن تبصره را قابل تجدیدنظر می‌داند.
- وارثی که به صورت ترکه ایراد دارد (مالی از قلم افتاده یا ارزیابی اشتباه است): در همان جلسه اظهاراتش در صورتمجلس ثبت میشود (بند ۴ مادهٔ ۲۱۶) و میتواند اصلاح صورت ترکه را بخواهد؛ اگر به ارزیابی اعتراض جدی باشد، در تقسیم میتوان ارزیابی مجدد خواست، چون ارزیابی تحریر فقط تا جایی معتبر است که بتوان به آن ترتیب اثر داد (مادهٔ ۳۱۴).
- شخص ثالثی که می‌گوید مالی از آنِ اوست: اشیا و نوشته‌های متعلق به غیر هنگام مهر و موم یا رفع آن به صاحبش رد میشود (مادهٔ ۱۸۸) و اگر صاحبش حاضر نباشد حفظ میشود تا مطالبه کند (مادهٔ ۲۰۳). اختلاف جدی در مالکیت، دعوای جداگانه در دادگاه حقوقی می‌خواهد.
- اختلاف در وراثت یا اعتبار وصیت‌نامه: از حدود درخواست حسبی خارج است و به‌صورت دعوا رسیدگی میشود؛ بند ۲ مادهٔ ۱۱ قانون شوراها چنین اختلافی را حتی با توافق طرفین از صلاحیت شورا خارج کرده است.
نکتهٔ عملی: مهر و موم و تحریر به زیان کسی حکم نمی‌دهند و مالکیت کسی را تغییر نمی‌دهند؛ سهم‌ها در تقسیم تعیین میشود و تقسیم‌نامهٔ دادگاه است که حکم شناخته میشود و قابل تجدیدنظر است (مادهٔ ۳۲۴).
اشتباههای رایجی که وکیل جلوی آنها را می‌گیرد
- ترتیب وارونه: اول تحریر خواستن و بعد مهر و موم. مادهٔ ۱۹۲ راه را می‌بندد؛ اگر تحریر انجام شده باشد، درخواست مهر و موم دیگر پذیرفته نمی‌شود و اگر در میانهٔ تحریر باشید، فقط بخش تحریرنشده مهر و موم میشود. وکیل مهر و موم را فوری و تحریر را در ادامه می‌نویسد.
- درخواست تحریر از سوی طلبکار: تحریر را فقط ورثه، نمایندهٔ قانونی آنها و وصی میتوانند بخواهند (مادهٔ ۲۰۷)؛ طلبکار با سند رسمی فقط مهر و موم می‌خواهد (مادهٔ ۱۶۷) و در جلسهٔ تحریر طلبش را اعلام میکند.
- نشانی اشتباه آخرین اقامتگاه متوفی یا ثبت در شهر محل اموال (مادهٔ ۱۶۳) که به قرار عدم صلاحیت می‌انجامد؛ و مراجعه به شورای حل اختلاف به رسم گذشته، در حالی که با قانون ۱۴۰۲ مرجع، دادگاه صلح است (بند ۶ مادهٔ ۱۲).
- جا انداختن یکی از ورثه یا موصیله: به همهٔ ورثه و وصی و موصی‌لهِ معلوم باید احضاریه فرستاده شود (مادهٔ ۲۱۰)؛ جاافتادن نام یعنی اعتراض بعدی و اصلاح صورتمجلس (مادهٔ ۳۸).
- فراموش‌کردن وارث غایب یا محجور: بدون قیم یا امین، رفع مهر و موم انجام نمی‌شود (مادهٔ ۱۹۹) و تحریر اجباری است (مادهٔ ۲۰۵)؛ وکیل درخواست تعیین قیم یا امین را در مسیر پیش‌بینی میکند.
- صورت اولیهٔ ناقص اموال و دیون: صورت ترکه باید بها، وزن و عیار، نقدینه، اوراق، اسناد و املاک را داشته باشد (مادهٔ ۲۱۳) و دیون مسلم را هم (مادهٔ ۲۱۵)؛ صورت ناقص یعنی جلسهٔ اضافه و اموالی که بعداً «پیدا» می‌شوند.
- دست‌زدن به اموال در مدت تحریر: فروش خودرو یا برداشت از حساب متوفی در این مدت ممنوع است (مادهٔ ۲۱۸) و نافذ نیست (مادهٔ ۲۲۹)؛ بعداً باید پاسخگو بود.
- انتظار برای گواهی انحصار وراثت: برای مهر و موم و تحریر لازم نیست؛ معطل‌شدن فقط فرصت خروج اموال را زیاد میکند.