اعسار از هزینهٔ دادرسی؛ شرایط، مدارک و مسیرِ معافیت

اعسار از هزینهٔ دادرسی یعنی چه؟ طبقِ مادهٔ ۵۰۴ قانونِ آیینِ دادرسیِ مدنیِ ۱۳۷۹، معسر کسی است که به‌واسطهٔ عدمِ کفایتِ دارایی یا عدمِ دسترسی به آن، قادر به پرداختِ هزینهٔ دادرسی نباشد. این نهاد به چنین شخصی اجازه می‌دهد بدونِ پرداختِ هزینه، دادخواستِ خود را به دادگاه تقدیم کند.

مبنای قانونیِ اعسار از هزینهٔ دادرسی در موادِ ۵۰۴ تا ۵۱۴ قانونِ آیینِ دادرسیِ مدنیِ مصوبِ ۱۳۷۹ جای دارد. این مواد، تعریفِ معسر، شرایطِ درخواست، تشریفاتِ رسیدگی، آثارِ قبولِ اعسار و شرایطِ لغوِ آن را روشن کرده‌اند. هدفِ قانون‌گذار از این نهاد، تضمینِ دسترسیِ برابر به دادگستری برای همهٔ افراد، صرفِ‌نظر از توانِ مالیِ آن‌هاست؛ زیرا اگر هزینهٔ دادرسی مانعِ طرحِ دعوا باشد، اصلِ دسترسی به عدالت خدشه‌دار می‌شود.

باید توجه کرد که اعسار از هزینهٔ دادرسی یک نهادِ آیین دادرسی مدنی است و با «اعسار از پرداختِ محکوم‌به» که بر پایهٔ قانونِ نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالیِ ۱۳۹۴ است تفاوتِ بنیادین دارد. در اعسار از هزینهٔ دادرسی، شخص هنوز محکوم نشده و می‌خواهد دعوایی مطرح کند؛ در اعسار از محکوم‌به، حکمِ قطعی صادر شده و محکومٌ‌علیه توانِ اجرای آن را ندارد. این تمایز در شرایط، مدارک و مرجعِ رسیدگی اثرِ مستقیم دارد.

اعسار از هزینهٔ دادرسی یک معافیتِ موقتی است، نه دائمی. طبقِ موادِ ۵۱۱ و ۵۱۴ همین فصل، اگر کسی که اعسارش پذیرفته شده در جریانِ دادرسی محکوم‌له شود یا هزینه از طرفِ مقابل قابلِ وصول گردد (مادهٔ ۵۱۱)، یا توانِ مالی پیدا کند (مادهٔ ۵۱۴)، دادگاه می‌تواند هزینهٔ دادرسیِ معوقه را وصول کند. این نکتهٔ مهمی است که خواهانِ معسر باید بداند.

شرایطِ اعسار از هزینهٔ دادرسی چیست؟ طبقِ موادِ ۵۰۴ و ۵۰۶ قانونِ آیینِ دادرسیِ مدنی، خواهان باید ثابت کند که یا دارایی‌اش کافی نیست یا با وجودِ دارایی، دسترسی به آن برای پرداختِ فوریِ هزینه ممکن نیست (مادهٔ ۵۰۴)؛ این اثبات از جمله از طریقِ شهادتِ کتبیِ حداقل دو شاهد صورت می‌گیرد (مادهٔ ۵۰۶).

اعسار از هزینهٔ دادرسی دو حالتِ اصلی دارد:

• اعسار از هزینه در ابتدای دعوا: خواهان هنگامِ تقدیمِ دادخواستِ اصلی توانِ پرداخت ندارد. در این حالت، دادخواستِ اعسار معمولاً همراه یا پیش از دادخواستِ اصلی داده می‌شود.

• اعسار از هزینه در حینِ دادرسی: گاهی خواهان در ابتدا توانِ مالی داشته ولی در حینِ رسیدگی — مثلاً هنگامِ پرداختِ هزینهٔ تجدیدنظر یا اجرای احکام — دچارِ ناتوانیِ مالی می‌شود؛ در این حالت نیز می‌توان دادخواستِ اعسار داد.

ضوابطِ اثباتِ اعسار بر اساسِ رویهٔ قضایی عبارت‌اند از: فقدانِ دارایی یا دارایی کافی، عدمِ دسترسی به دارایی (مثلاً بلوکه‌شدنِ حساب‌ها)، نداشتنِ درآمدِ مستمرِ کافی، یا اثباتِ اینکه تمامِ درآمد صرفِ هزینه‌های ضروریِ زندگی می‌شود و مازادی برای هزینهٔ دادرسی باقی نمی‌ماند.

یک باورِ اشتباه این است که «هر کسی می‌تواند ادعای اعسار کند.» قانون تصریح دارد که اگر ادعای اعسار با دلیلِ کافی اثبات نشود، دادخواست رد می‌شود. همچنین اگر ثابت شود خواهان در زمانِ تقدیمِ دادخواست توانِ مالی داشته ولی اعسار را ادعا کرده، ممکن است مشمولِ ضمانت‌اجراهای قانونی شود.

طرفین در دعوای اعسار چه حقوقی دارند؟ مدعیِ اعسار حق دارد با معرفیِ شهود و ارائهٔ مدارک، ناتوانیِ مالیِ خود را اثبات کند. طرفِ مقابل (خوانده یا دادگاه) نیز حق دارد اعسار را به چالش بکشد و دلیل بر کذبِ آن ارائه دهد.

حقوقِ مدعیِ اعسار (خواهانِ دعوای اصلی): خواهان حق دارد دادخواستِ اعسار را تقدیم کند و تا صدورِ رأیِ دادگاه دربارهٔ اعسار، دادخواستِ اصلی‌اش در نوبت بماند. پس از پذیرشِ اعسار، خواهان می‌تواند دعوای اصلی را بدونِ پرداختِ هزینه دنبال کند. همچنین حقِ تجدیدنظرخواهی از رأیِ رد یا قبولِ اعسار را دارد.

تکالیفِ مدعیِ اعسار:

• تقدیمِ دادخواستِ رسمیِ اعسار به دادگاه

• معرفیِ حداقل دو نفر شاهد که به وضعِ مالیِ او آگاهی دارند

• ارائهٔ مدارکِ مثبتِ ناتوانیِ مالی (مدارکِ دارایی، بدهی‌ها و هزینه‌های زندگی)

• صداقت در اعلامِ وضعیتِ مالی؛ پنهان‌کاری یا اعلامِ کذبِ دارایی جرم محسوب می‌شود

• اعلامِ فوری به دادگاه در صورتِ تغییرِ وضعِ مالی در جریانِ رسیدگی

حقوقِ طرفِ مقابل (خوانده یا دستگاهِ قضایی): طرفِ مقابل می‌تواند ادعای اعسار را به چالش بکشد و مدارکی دالّ بر توانِ مالیِ خواهان ارائه دهد. دادگاه نیز رأساً می‌تواند تحقیق کند و در صورتِ احرازِ کذبِ ادعا، دادخواست را رد کند.

تکلیفِ شهود: شهودی که برای اثباتِ اعسار معرفی می‌شوند باید به وضعِ مالیِ خواهان آشنا باشند و شهادتِ صادقانه بدهند. شهادتِ کذب دارای ضمانتِ اجرای قانونی است.

رایج‌ترین اختلافات در دعوای اعسار چیست؟ شایع‌ترین اختلاف، اعتراضِ طرفِ مقابل به ادعای اعسار است با ادعای اینکه خواهان دارایی پنهانی دارد. راهِ حل، ارائهٔ مدارکِ کافی از سوی خواهان و در صورتِ لزوم تحقیقاتِ دادگاه است.

اختلافِ اول — رد شدنِ دادخواستِ اعسار: دادگاه ممکن است دادخواست را به دلیلِ عدمِ اثباتِ کافیِ ناتوانیِ مالی رد کند. راهِ حل: تقویتِ دلیل از طریقِ معرفیِ شهودِ بیشتر، ارائهٔ مدارکِ تکمیلی (مانندِ سندِ بدهی‌ها، پرینتِ حساب، گواهیِ بیمه‌ای یا شهرداری)، و در صورتِ لزوم اعتراض به رأیِ ردِ اعسار.

اختلافِ دوم — اعتراضِ خوانده به اعسار: خوانده مدعی است خواهان توانِ مالی دارد. راهِ حل: ارائهٔ مدارکِ مستحکمِ مالی از جانبِ خواهان. دادگاه می‌تواند از استعلامِ سازمانِ ثبت، بانک‌ها یا سایرِ مراجع برای بررسیِ دارایی‌ها استفاده کند.

اختلافِ سوم — اثبات و سپس لغوِ اعسار: اگر در جریانِ دادرسی ثابت شود خواهان دارایی پیدا کرده یا دسترسی به دارایی‌هایش فراهم شده، دادگاه می‌تواند معافیت را لغو و هزینه را وصول کند. راهِ حل: مدعیِ اعسار باید هر تغییری در وضعِ مالیِ خود را به دادگاه اعلام کند تا بعداً با مشکلِ جدی روبه‌رو نشود.

اختلافِ چهارم — تفاوتِ رسیدگیِ دادگاه‌ها: رویهٔ قضایی در شعبه‌های مختلف کمی متفاوت است؛ برخی دادگاه‌ها برای قبولِ اعسار شرایطِ سخت‌گیرانه‌تری دارند. راهِ حل: آشنایی با رویهٔ دادگاهِ محل و تنظیمِ دقیقِ دادخواست و مدارک، با کمکِ وکیل در صورتِ لزوم.

یک باورِ اشتباهِ رایج این است که «معسر بودن یعنی هیچ دارایی نداشتن.» قانون اشاره دارد که حتی اگر دارایی وجود داشته باشد ولی دسترسی به آن برای پرداختِ فوریِ هزینه ممکن نباشد، ممکن است اعسار پذیرفته شود. باورِ اشتباهِ دیگر این است که «معسر نمی‌تواند از وکیل استفاده کند.» طبقِ بندِ ۲ مادهٔ ۵۱۳ همین قانون، معسر می‌تواند از وکیلِ معاضدتی بهره‌مند شود و از پرداختِ حق‌الوکاله نیز موقتاً معاف گردد؛ این یکی از آثارِ مستقیمِ پذیرشِ اعسار است.

برای دادخواستِ اعسار چه مدارکی لازم است؟ مدارکِ اصلی عبارت‌اند از: تکمیلِ فرمِ دادخواست، مدارکِ شناسایی، مدارکِ مثبتِ وضعِ مالی (پرینتِ حساب، سندِ بدهی‌ها، اجاره‌نامه، گواهیِ سازمانِ بهزیستی یا تأمینِ اجتماعی در صورتِ وجود) و معرفیِ دو شاهد.

مرجعِ صالح: دادخواستِ اعسار از هزینهٔ دادرسی به همان دادگاهی تقدیم می‌شود که دادخواستِ اصلی در آن مطرح است یا خواهد شد. رسیدگی به اعسار در همان مرجعِ رسیدگیِ دعوای اصلی صورت می‌گیرد.

مدارکِ لازم:

• دادخواستِ اعسار (فرمِ رسمی از دفاترِ خدماتِ قضایی)

• مدارکِ شناسایی (شناسنامه، کارتِ ملی)

• مدارکِ دارایی و بدهی (پرینتِ حساب‌های بانکی، سندِ بدهی‌ها، اجاره‌نامه یا سندِ مسکن در صورتِ لزوم)

• مدارکِ هزینه‌های زندگی (برگِ پرداختِ اجاره، قبض‌ها، مدارکِ درمانی در صورتِ داشتنِ بیماری)

• مدارکِ درآمدی (فیشِ حقوقی یا گواهیِ عدمِ اشتغال)

• معرفی‌نامهٔ شهود (حداقل دو نفر که به وضعِ مالیِ خواهان آشنا باشند)

• در صورتِ وجود: گواهیِ سازمانِ بهزیستی، کمیتهٔ امداد یا تأمینِ اجتماعی دربارهٔ وضعِ مالیِ خواهان

مسیرِ عملیِ رسیدگی:

1. تنظیمِ دادخواستِ اعسار در دفاترِ خدماتِ قضایی

2. پیوستِ مدارک و معرفیِ شهود

3. ثبتِ دادخواست (در صورتِ لزوم، همراه با دادخواستِ اصلی)

4. دعوتِ شهود توسطِ دادگاه برای ادای شهادت

5. احتمالِ تحقیقِ دادگاه از طریقِ استعلام

6. صدورِ رأی دربارهٔ قبول یا ردِ اعسار

7. در صورتِ قبول: رسیدگی به دعوای اصلی بدونِ پرداختِ هزینه

هزینه و زمانِ رسیدگی به اعسار از هزینهٔ دادرسی چقدر است؟ دادخواستِ اعسار از هزینهٔ دادرسی هزینهٔ اندکِ خودش را دارد (تقریبی · ۱۴۰۵؛ بسته به مرجع). مدتِ رسیدگیِ دادگاه به دادخواستِ اعسار متغیر است و به حجمِ پرونده و رویهٔ دادگاه بستگی دارد؛ از چند هفته تا چند ماه ممکن است طول بکشد.

هزینهٔ دادخواستِ اعسار: دادخواستِ اعسار از هزینهٔ دادرسی مشمولِ هزینهٔ اندکی است که در مقایسه با هزینهٔ دادرسیِ دعوای اصلی ناچیز است. این رقم تقریبی و بسته به نوعِ دعوا و دادگاهِ محل متفاوت است (۱۴۰۵).

نکاتِ کلیدی:

۱. زمانِ تقدیمِ دادخواست: دادخواستِ اعسار باید قبل از تقدیمِ دادخواستِ اصلی یا همزمان با آن باشد تا دادخواستِ اصلی بدونِ پرداختِ هزینه ثبت شود؛ در غیرِ این صورت ممکن است دادخواستِ اصلی ابتدا برای رفعِ نقص با اخطار مواجه شود.

۲. شهود باید واقعاً آشنا باشند: دادگاه از شهود می‌خواهد که از وضعِ مالیِ خواهان آگاهِ واقعی داشته باشند؛ معرفیِ افرادِ ناآشنا با وضعِ مالی می‌تواند به ردِ اعسار بینجامد.

۳. اعسار به‌معنای رهاییِ کامل از هزینه نیست: اگر خواهان در جریانِ دادرسی محکوم‌له شود ولی هزینه‌های دادرسی طبقِ حکم بر عهدهٔ خوانده قرار بگیرد، هزینه از خوانده وصول می‌شود؛ اگر خواهان محکوم‌علیه شود، ممکن است دادگاه هزینه را از او مطالبه کند.

۴. اعسار در مراحلِ مختلف: معافیتِ اعسار معمولاً برای مرحله‌ای است که در آن مرحله اعسار ثابت شده. اگر پرونده به تجدیدنظر یا دیوانِ عالی برود، ممکن است نیاز به تجدیدِ دادخواستِ اعسار باشد؛ رویهٔ دادگاه‌ها در این خصوص کمی متفاوت است.

۵. تفاوتِ بنیادین با اعسار از محکوم‌به: اعسار از هزینهٔ دادرسی (موادِ ۵۰۴ تا ۵۱۴ قانونِ آیینِ دادرسیِ مدنیِ ۱۳۷۹) قبل از صدورِ حکم و برای دسترسی به دادگاه است؛ اعسار از محکوم‌به (قانونِ نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالیِ ۱۳۹۴) بعد از حکمِ قطعی و برای جلوگیری از زندانِ مدیون است. این دو را با هم اشتباه نگیرید.

۶. مشاوره با وکیل: در پرونده‌هایی که ارزشِ دعوا بالاست یا دادخواستِ اعسار پیچیده است، کمکِ وکیلِ دادگستری در تنظیمِ صحیحِ دادخواست و انتخابِ مدارکِ مناسب می‌تواند شانسِ پذیرشِ اعسار را افزایش دهد — بدونِ هیچ تضمینی نسبت به نتیجهٔ نهایی.