شرایط بهره مندی از عفو و بخشودگی عمومی در جرایم کیفری به چه شکل است؟

هادی رستمی

دکترای حقوق

۵٫۰

گاهی هم عفو به صورت موردی اتفاق می‌افتد که اساس آن بر رفتار و کردار زندانی در زندان است، به طوری که پیشنهاد اعطای عفو در کمیسیونی به همین نام ارائه می‌شود و سپس با در نظر گرفتن مواردی همچون شرکت زندانی در فعالیت‎های مذهبی، اصلاحی و مانند اینها برای او درخواست عفو خواهد شد.«رافت اسلامی» بهترین عنوان برای عفوهای مناسبتی به زندانیان است، زیرا از یک سو می‌تواند تاثیری عمیق و ماندگار بر ادامه رفتار زندانی در بیرون از زندان و خانواده آن بگذارد و از سوی دیگر، سایر زندانیان را به رویکردهایی مانند عفو در اعیاد و تشویق آنها برای رفتار پسندیده در زندان آگاه کند.به هر حال، اعطای عفوهای مناسبتی از ویژگی بازدارندگی خوبی برخوردار است، زیرا در زمان عفو به تمامی جوانب و زوایا از جمله سوابق، نوع جرم، رضایت شاکی و روحیه خود زندانی توجه می‌شود. در حقانیت این بخشش می‌توان به زندانی اطمینان کرد، زیرا عفو، کاربردی تشویقی برای سایر زندانیان دارد. البته همه زندانیان با شرایط یکسان نمی‎توانند ازعفو بهره مند شوند، زیرا عفو و رافت اسلامی شامل حال نافیان امنیت و مجرمان خشن نمی‎شود.


طبق بند ۱۱ اصل ۱۱۰ قانون اساسی عفو یا تخفیف مجازات محکومان در حدود موازین اسلامی‌ پس از پیشنهاد رئیس قوه قضاییه، از سوی مقام رهبری انجام می‌شود. در آیین‌نامه کمیسیون عفو نیز شرایط اعطای عفو و مواردی که شامل عفو می‌شود، مشخص شده است‌. در ماده ۲۴ این آیین‌نامه، جرایمی که شامل عفو نمی‌شود آمده است. مفهوم مخالف، این است که برای سایر جرایم عفو امکان‌پذیر است‌. بر اساس بند ۲ این ماده، اگر فردی به اعدام محکوم و مجازات آن به حبس ابد تبدیل شده باشد، بعد از گذشت ۱۰ سال ممکن است عفو شامل حال وی شود. همچنین اگر مجازات فردی حبس ابد باشد و آن حبس به ۱۵ سال تبدیل شده باشد، بعد گذشت ۵ سال ممکن است عفو می‌شود.

در ماده ۲۵ آیین‌نامه به صراحت بیان شده است که جرایمی مانند قاچاق مواد مخدر، در موارد حق‌الناس (قصاص که باید ازسوی اولیای دم صورت گیرد)، سرقت مسلحانه، تجاوز به عنف و جرایم علیه امنیت (جاسوسی، محاربه، آدم‌ربایی، اغتشاش) امکان عفو مجرمان وجود ندارد. مفهوم مخالف این ماده این است که عفو شامل جرایم دیگر می‌شود. عفو عمومی‌ را قوه مقننه (مجلس شورای اسلامی) مقرر می‌کند و شامل متهمانی می‌شود که طبق ماده ۹۷ قانون مجازات اسلامی، ‌مثلا در جریان یک شورش، حادثه‌ای اتفاق افتاده و ۱۰۰ نفر در این شورش، هنوز محکوم نشده‌اند و قانون این ۱۰۰ نفر محکوم را از مجازات معاف می‌کند‌.


گروهی از محکومان زندان‎ها را افرادی تشکیل می دهند که بر اثر غفلت یا به جرم ناخواسته، در زندان به سر می‌برند. به عبارت دیگر، این افراد یا محکومان جرایم غیرعمد هستند یا اینکه برای نخستین بار است که محبوس شده‎اند که با توجه به اثر تنبیهی زندان و البته با بررسی پرونده آنان، می‎توانند مشمول عفو شوند. از سوی دیگر، تعدادی از زندانیان هم هستند که متاسفانه رفتار آنها با جرم و جنایت عجین شده است و خروج آنان از زندان، امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد. این گروه دوم که از مشتریان دائمی زندان‎ها هستند، به دلیل تعدد ارتکاب به جرایم، مشمول عفو نخواهند شد.با وجود اینکه «تنبه» یکی از موارد مهم در اعطای عفو است، اما مدت زمان طی‌شده از محکومیت هم از جمله معیارهایی است که به آن توجه می‌شود.