آیا چک امانتی را می‌توانم به جریان بیندازم؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام وقتت بخیر
با توجه به اطلاعات ارائه شده و قوانین مربوط به چک امانی، پاسخ به سوالات شما به شرح زیر است:
نقش شخص ثالث و امکان به جریان انداختن چک امانتی
شخص ثالثی که چک امانی نزد او قرار داده شده، اصولا نقش امین و نگهدارنده چک را دارد. مسئولیت اصلی او نگهداری از چک و عمل بر اساس توافقات صورت گرفته بین طرفین اصلی قرارداد است.

محدودیت‌های شخص ثالث:
اگر در قرارداد یا توافق جداگانه‌ای به صراحت مشخص نشده باشد که شخص ثالث تحت چه شرایطی مجاز به ارائه چک به طلبکار یا به جریان انداختن آن است، او نمی‌تواند راسا چک را به جریان بیندازد.
در صورتی که شخص ثالث بدون مجوز یا برخلاف توافقات، چک امانی را به دیگری منتقل کند یا از آن سوءاستفاده نماید، ممکن است تحت عنوان خیانت در امانت مسئولیت کیفری پیدا کند.
صرف اینکه چک به نام طلبکار صادر شده، به شخص ثالث این اختیار را نمی‌دهد که بدون رعایت شرایط امانت، آن را در اختیار طلبکار قرار دهد یا به بانک ارائه کند، مگر اینکه چنین اجازه‌ای در قرارداد پیش‌بینی شده باشد.

اهمیت قرارداد:
اگر در قرارداد فی‌مابین طرفین، به شماره چک و امانی بودن آن اشاره شده باشد، دارنده چک (چه طلبکار و چه شخص ثالث در صورت در اختیار داشتن) باید در راستای تعهدات طرفین قرارداد عمل کند. در غیر این صورت، ممکن است با اتهام خیانت در امانت مواجه شود.
از آنجایی که در قرارداد شما مشخص نشده چک دوم صرفا در چه شرایطی قابل استفاده است، نقش شخص ثالث به نگهداری محدود می‌شود، مگر اینکه بتوان ثابت کرد توافق دیگری (ولو شفاهی، که اثباتش دشوارتر است) برای اقدام او وجود داشته است.

اقدام همزمان طلبکار نسبت به هر دو چک
اینکه طلبکار بتواند همزمان نسبت به هر دو چک اقدام کند، به چند عامل بستگی دارد:
ماهیت چک امانی: چک امانی اصولا برای تضمین انجام تعهد صادر می‌شود و تا زمانی که تعهدات مربوطه به طور کامل انجام نشود یا شرایط خاصی که برای نقد شدن آن (اگر در قرارداد ذکر شده باشد) محقق نشود، نباید وصول گردد.

شرایط وصول چک امانی: در وضعیت شما که شرایط استفاده از چک دوم (امانی) در قرارداد مشخص نشده، طلبکار نمی‌تواند به طور خودسرانه و بدون اثبات نقض تعهدی که چک دوم برای آن به امانت گذاشته شده، آن را به اجرا بگذارد. اگر چک اول برای کل مبلغ بدهی باشد و وصول شود، اقدام برای چک دوم می‌تواند مصداق دارا شدن بلاجهت یا حتی خیانت در امانت (اگر چک را به ناحق از ثالث دریافت کرده و به اجرا بگذارد) باشد.

اثبات امانی بودن: اگر طلبکار چک امانی را (پس از دریافت از شخص ثالث) به اجرا بگذارد، صادرکننده چک (بدهکار) می‌تواند با استناد به قرارداد و اثبات امانی بودن چک و عدم تحقق شرایط وصول (یا عدم وجود چنین شرایطی)، جلوی اقدامات اجرایی را بگیرد یا ابطال آن را بخواهد. ذکر عبارت "امانت" در قرارداد یا روی چک به اثبات این موضوع کمک می‌کند.

مجموع مبلغ چک‌ها: اگر مجموع مبالغ دو چک بیش از یک میلیارد و ششصد میلیون تومان باشد، طلبکار قطعا نمی‌تواند بیش از مبلغ واقعی بدهی خود را وصول کند.

نحوه اقدام: طلبکار نمی‌تواند برای یک چک واحد، همزمان از طریق دادگاه و اجرای ثبت اقدام کند. اما این مسئله متفاوت از اقدام برای دو چک مجزا است. اگر شرایط قانونی فراهم باشد (که در مورد چک امانی بدون تحقق شرط، فراهم نیست)، او می‌تواند برای هر چک به طور جداگانه اقدام کند.

خلاصه:
طلبکار اصولا نمی‌تواند همزمان یا بدون دلیل موجه برای هر دو چک اقدام کند، خصوصا اگر چک دوم ماهیت امانی داشته و شرایط استفاده از آن در قرارداد مشخص نشده یا آن شرایط محقق نشده باشند. اگر طلبکار چک امانی را که نزد ثالث بوده، به نحوی به دست آورده و بدون احراز شرایط اقدام به وصول آن کند، صادرکننده می‌تواند با اثبات امانی بودن چک و عدم وجود مجوز برای وصول، به این اقدام اعتراض کند و حتی تحت شرایطی، شکایت خیانت در امانت را علیه او مطرح نماید.
توصیه می‌شود برای جلوگیری از مشکلات حقوقی، شرایط دقیق امانت و نحوه استفاده از چک امانی به وضوح در قرارداد ذکر شود.