آیا تخریب مکان ثبت نشده شامل آثار ملی می‌شود؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام وقتت بخیر
در پاسخ به سوال شما باید گفت که خیر، آن تخریب مشمول مجازات‌های کیفری مخصوص آثار ثبت‌شده ملی نمی‌شود. بر اساس قوانین جاری ایران، شرط اصلی برای اعمال مجازات‌های سنگین تخریب آثار ملی، «ثبت‌شدن» اثر در زمان وقوع جرم است.

در ادامه جزئیات حقوقی این مسئله را بخوانید:

۱. اصل قانونی بودن جرم و مجازات (عدم عطف‌به‌ماسبق)
مطابق اصول حقوقی (اصل ۱۶۹ قانون اساسی و ماده ۱۰ قانون مجازات اسلامی)، قوانین کیفری «عطف به ماسبق» نمی‌شوند. یعنی اگر عملی در زمانی که انجام شده جرم نبوده یا شرایط جرم را نداشته است، نمی‌توان با قانونی که بعدا تصویب می‌شود (یا وضعیتی که بعدا ایجاد می‌شود مثل ثبت اثر)، آن عمل گذشته را مجازات کرد.​
چون در لحظه تخریب، آن ملک در «فهرست آثار ملی» نبوده، شخص تخریب‌کننده مشمول مواد قانونی خاصی که می‌گوید «هرکس به اماکن ثبت‌شده در فهرست آثار ملی خرابی وارد آورد...» نمی‌شود.

۲. صراحت قانون مجازات اسلامی
مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹ قانون مجازات اسلامی (کتاب تعزیرات) که مجازات‌های حبس (۱ تا ۱۰ سال) و جریمه برای تخریب‌گران تعیین کرده است، صراحتا از قید «که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است» استفاده می‌کنند.​
بنابراین، اگر ملکی حتی واجد ارزش تاریخی باشد اما هنوز شماره ثبت دریافت نکرده باشد، تخریب آن مشمول این مواد خاص نمی‌شود و بسیاری از پرونده‌های قضایی در این مرحله منجر به حکم برائت مالک یا تخریب‌کننده شده‌اند، چرا که قاضی ملزم به اجرای متن صریح قانون است.​

۳. وضعیت اثر پس از ثبت
اگرچه تخریب گذشته قابل مجازات به عنوان «تخریب اثر ملی» نیست، اما چون آن ملک اکنون ثبت شده است:

حمایت از باقیمانده اثر: از لحظه ثبت به بعد، هرگونه مداخله، تخریب بیشتر یا تغییر در آنچه باقی مانده است، جرم محسوب می‌شود.

بازسازی: طبق قانون، اگر ملکی ثبت شود، مالک حق ندارد به جای آن ساختمان جدیدی با کاربری متفاوت بسازد و در بسیاری موارد ملزم به بازسازی عین بنای تاریخی می‌شود (اگرچه اجرای این مورد برای بنایی که قبل از ثبت کاملا تخریب شده، پیچیده است).​

استثنای مهم (آثار قبل از زندیه)
یک استثنای قدیمی در «قانون حفظ آثار ملی مصوب ۱۳۰۹» وجود دارد که کلیه آثار تا پایان دوره زندیه را ذاتا ملی می‌داند. با این حال، در رویه قضایی کنونی، دادگاه‌ها معمولا برای اعمال مجازات‌های کیفری تخریب، به همان شرط «ثبت در فهرست» در قانون مجازات اسلامی استناد می‌کنند.​