آیا انتقال چک بدون ظهرنویسی ممکن است؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام
خیر؛ با توجه به اینکه پشت چک هیچ امضای انتقالی (ظهرنویسی) نشده، آن رسید دستی، مشتری را از نظر قانون ظهرنویس نمی‌کند و نمی‌توانید علیه او به عنوان ظهرنویس (با مسئولیت تضامنی اسناد تجاری) طرح دعوا کنید، هرچند می‌توانید به استناد همان رسید، یک دعوای عادی مطالبه وجه یا الزام به ایفای تعهد علیه او مطرح کنید.​

وضعیت حقوقی انتقال چک شما
در چک‌هایی که «در وجه شخص معین» صادر می‌شوند، برای انتقال قانونی چک باید دارنده، پشت چک را امضا (ظهرنویسی) و سپس آن را به منتقل‌الیه تحویل دهد؛ صرف تحویل فیزیکی چک یا نوشتن رسید جداگانه کافی برای تحقق ظهرنویسی تجاری نیست.​
دیوان عالی کشور صراحتا اعلام کرده است که انتقال چک بدون امضای ظهر آن فقط در حکم «انتقال طلب» طبق قانون مدنی است و مزایای اسناد تجاری (از جمله آثار خاص ظهرنویسی) را برای منتقل‌الیه ایجاد نمی‌کند.​
در رویه و دکترین حقوقی نیز تاکید شده که اگر سند تجاری صرفا با قبض و اقباض یا نوشته جداگانه منتقل شود، انتقال‌دهنده از حیث قواعد ظهرنویسی، مسئولیتی در برابر منتقل‌الیه ندارد.​

امکان طرح دعوا به عنوان ظهرنویس
مسئولیت ظهرنویس در چک فقط زمانی ایجاد می‌شود که نام یا امضای او در خود سند (پشت یا روی چک) به عنوان ظهرنویس درج شده باشد؛ در غیر این صورت اصولا عنوان ظهرنویس بر او صادق نیست.​
دیوان عالی کشور تصریح کرده که حتی اقرار دارنده قبلی در دادگاه به این‌که چک را به دیگری منتقل کرده، «ظهرنویسی» تلقی نمی‌شود و فقط یک انتقال طلب عادی است، نه انتقال تجاری با آثار مسئولیت تضامنی ظهرنویسان.​
تحلیل‌های حقوقی نیز بیان می‌کنند هرگاه سند تجاری بدون ظهرنویسی و فقط با تحویل ساده به دیگری منتقل شود، انتقال‌دهنده در برابر منتقل‌الیه از جهت قواعد مسئولیت ظهرنویس، هیچ تعهدی ندارد.​

چه نوع دعوایی علیه مشتری ممکن است؟
رسیدی که در آن نوشته شده «چک شماره ۲۴۵ بابت بدهی به شما واگذار شد» یک سند عادی است که هم وجود بدهی مشتری به شما را نشان می‌دهد و هم این‌که قرار بوده این بدهی از محل آن چک تسویه شود.​
طبق قواعد انتقال طلب، طلبکار می‌تواند طلب خود را با یک سند عادی به شخص ثالث منتقل کند و برای این انتقال، رضایت بدهکار لازم نیست؛ در نتیجه حقوق ناشی از آن طلب (از جمله حق رجوع به بدهکار اصلی) به شما منتقل شده است.​
بر این مبنا دو مسیر حقوقی اصلی برای شما متصور است: مطالبه وجه چک از صادرکننده به عنوان دارنده فعلی، و طرح دعوای عادی علیه مشتری (انتقال‌دهنده) بر مبنای رسید و تعهدی که در آن به نفع شما ایجاد کرده است، نه تحت عنوان مسئولیت ظهرنویس.​

دعوا علیه صادرکننده چک
با توجه به این‌که چک را برگشت زده‌اید و گواهی عدم پرداخت به نام شما صادر شده، شما به‌عنوان دارنده فعلی می‌توانید علیه صادرکننده دعوای مطالبه وجه چک مطرح کنید.​
در رای دیوان عالی کشور، با وجود آن‌که انتقال چک بدون امضای ظهر انجام شده بود، دادگاه نهایتا مطالبه وجه چک از صادرکننده را بر مبنای انتقال طلب پذیرفته و فقط برخی مزایای تجاری (مثل زمان شروع خسارت تاخیر تادیه) را محدود به تاریخ تقدیم دادخواست دانسته است.​
بنابراین برگشت زدن چک و داشتن گواهی عدم پرداخت، جایگاه شما را برای طرح دعوای حقوقی علیه صادرکننده، حتی با وجود عدم ظهرنویسی، تقویت می‌کند.​

دعوای مدنی علیه مشتری (بدون عنوان ظهرنویس)
متن رسیدی که مشتری امضا کرده، دلیل بر بدهکاری او و واگذاری چک در مقام پرداخت آن بدهی است؛ اگر چک وصول نشود، شما می‌توانید به استناد همان رسید، از او مطالبه اصل بدهی یا الزام به انجام تعهد (پرداخت وجه) کنید.​
این دعوا، دعوای «مطالبه وجه چک از ظهرنویس» نیست، بلکه دعوای عادی «مطالبه دین» یا «الزام به ایفای تعهد» ناشی از قرارداد انتقال طلب یا پرداخت دین با چک است و مشمول قواعد خاص مسئولیت تضامنی ظهرنویسان نخواهد بود.​
در تحلیل حقوقی ظهرنویسی نیز آمده است هرگاه انتقال سند تجاری خارج از خود سند و در قالب یک قرارداد عادی انجام شود، ماهیت آن انتقال طلب است و منتقل‌الیه نمی‌تواند انتقال‌دهنده را به عنوان مسئول عدم پرداخت سند تجاری تحت تعقیب قواعد ظهرنویسی قرار دهد.​

نکات مربوط به مسئولیت کیفری و امتیازات چک
مسئولیت کیفری در قانون صدور چک فقط متوجه صادرکننده است و ظهرنویسان و ضامنان اصولا فقط از جهت طرح دعوای حقوقی (مطالبه وجه) مسئول شناخته می‌شوند، نه برای تعقیب کیفری مانند صدور چک بلامحل.​
در نتیجه حتی اگر مشتری پشت چک را هم امضا کرده بود، شما نمی‌توانستید بابت «صدور چک بلامحل» علیه او شکایت کیفری کنید و شکواییه کیفری صرفا متوجه صادرکننده است.​
در وضع فعلی که اصلا ظهرنویسی تجاری صورت نگرفته، بدیهی است امکان شکایت کیفری از مشتری به عنوان ظهرنویس وجود ندارد و تنها راه علیه او همان دعوای مدنی مبتنی بر رسید است.​

توجه به قانون جدید چک (صیادی)
در مورد چک‌های جدید (صیادی)، از تاریخ ۲۰ آذر ۱۳۹۹ به بعد، ظهرنویسی و انتقال فیزیکی چک ممنوع شده و انتقال فقط با ثبت در سامانه صیاد به نام دارنده جدید انجام می‌شود.​
در این نظام جدید، اگر انتقال در سامانه ثبت نشود، چک از نظر بانک و قانون، وصف تجاری چک صیادی را ندارد و عملا فقط یک سند عادی است؛ در این حالت، روابط بین انتقال‌دهنده و انتقال‌گیرنده بیشتر تابع قواعد انتقال طلب و قرارداد عادی است، نه قواعد خاص ظهرنویسی.​
با توجه به این تغییرات، برای چک‌های بعدی حتما باید یا پشت چک به‌طور صحیح امضا شود (در مورد چک‌های قدیمی مجاز به ظهرنویسی) یا در مورد چک‌های صیادی، انتقال حتما در سامانه صیاد ثبت شود تا بتوانید از تمام مزایای مسئولیت تضامنی ظهرنویسان استفاده کنید.​

جمع‌بندی کاربردی برای وضعیت شما
با وضع فعلی اسناد، نمی‌توانید مشتری را «به عنوان ظهرنویس چک» و با استناد صرف به آن رسید دستی، تحت تعقیب مسئولیت تضامنی ظهرنویسان قرار دهید.​
در عوض، پیشنهاد عملی این است که: نخست، بر اساس گواهی عدم پرداخت، علیه صادرکننده دعوای مطالبه وجه چک طرح کنید، و دوم، در صورت عدم پرداخت و با توجه به متن رسید، یک دعوای عادی علیه خود مشتری به عنوان بدهکار (یا انتقال‌دهنده طلب) برای مطالبه همان مبلغ مطرح نمایید، بدون این‌که عنوان دعوا را «مسئولیت ظهرنویس» قرار دهید