دادخواست مطالبهٔ مهریه با اعسار از هزینهٔ دادرسی

چه زمانی به این دادخواست نیاز دارید؟

مهریهٔ چندصد سکه‌ای و درآمد اندک

هرچه تعداد سکه بیشتر باشد، بهای خواسته و در نتیجه هزینهٔ دادرسی بالاتر می‌رود. اگر درآمد یا دارایی شما کفاف این هزینه را نمی‌دهد، ادعای اعسار همراه با دادخواست مهریه راه درست است (مواد ۵۰۴ و ۵۰۵).

مال دارید اما دسترسی ندارید

اعسار فقط بی‌چیزی نیست. ماده ۵۰۴ «عدم دسترسی به مال خود» را هم در تعریف معسر آورده است؛ مثلاً مالی که در توقیف است یا در اختیار دیگری قرار دارد و شما نمی‌توانید از آن استفاده کنید.

تحت پوشش نهادهای حمایتی هستید

افراد تحت پوشش کمیتهٔ امداد امام خمینی و مددجویان مستمری‌بگیر سازمان بهزیستی با ارائهٔ کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی از پرداخت هزینهٔ دادرسی معاف‌اند (تبصرهٔ ماده ۵۰۵) و تبصرهٔ ماده ۵ قانون حمایت خانواده هم همین را تکرار کرده است.

طرح اعسار با دادخواست جداگانه

ماده ۵۰۵ اجازه داده ادعای اعسار به موجب دادخواست جداگانه هم مطرح شود. این مسیر وقتی به کار می‌آید که دادخواست مهریه پیش‌تر ثبت شده و اکنون در پرداخت هزینه به مشکل خورده‌اید.

اعسار در مرحلهٔ تجدیدنظر

اگر رأی نخستین به زیان شما باشد و توان پرداخت هزینهٔ تجدیدنظرخواهی را نداشته باشید، همان ادعا در آن مرحله هم قابل طرح است؛ اظهارنظر دربارهٔ آن با دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدیدنظر را صادر کرده (ماده ۵۰۵).

اعسار از هزینهٔ دادرسی چیست و با اعسار از محکومٌ‌به چه فرقی دارد؟

هزینهٔ دادرسی، به تعریف ماده ۵۰۲، هزینهٔ برگه‌هایی است که به دادگاه تقدیم می‌شود و هزینهٔ قرارها و احکام دادگاه؛ و طبق ماده ۵۰۳ میزان آن در قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و سایر قوانین تعیین شده و با الصاق و ابطال تمبر یا واریز به حساب خزانه پرداخت می‌گردد. این ارقام هر سال تغییر می‌کند، پس همیشه طبق تعرفهٔ سالانه محاسبه‌اش کنید و به عددهایی که در اینترنت می‌بینید تکیه نکنید.

ماده ۵۰۴ معسر از هزینهٔ دادرسی را چنین تعریف می‌کند: کسی که به‌واسطهٔ عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود، به‌طور موقت قادر به تأدیهٔ آن نیست. دو کلیدواژه را نگه دارید: «عدم دسترسی» هم اعسار است، و معافیت «موقت» است.

این را با اعسار از محکومٌ‌به اشتباه نگیرید. آن یکی دعوایی است که بدهکار پس از صدور حکم و ابلاغ اجراییه مطرح می‌کند تا از پرداخت یکجای محکومٌ‌به معاف یا آن را تقسیط کند و در قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۳ آمده است. در پروندهٔ شما، اعسار از هزینهٔ دادرسی ادعای خواهان است، و اعسار از محکومٌ‌به احتمالاً بعداً دفاع زوج خواهد بود. دو نهاد جدا با دو مبنای قانونی جدا.

شرایط پذیرش اعسار، شهادت شهود و دامنهٔ معافیت

ادعای اعسار از هزینهٔ دادرسی ضمن درخواست نخستین، تجدیدنظر یا فرجام مطرح می‌شود و طرح آن با دادخواست جداگانه هم ممکن است (ماده ۵۰۵). اگر دلیل شما شهادت شهود باشد، ماده ۵۰۶ چند شرط دقیق گذاشته است که رعایت‌نکردنشان معمولاً به رد ادعا می‌انجامد:

• شهادت کتبی حداقل دو نفر از اشخاصی که از وضعیت مالی و زندگانی شما مطلع‌اند، ضمیمهٔ دادخواست شود.

• در شهادت‌نامه، مشخصات و شغل و وسیلهٔ امرار معاش مدعی اعسار و عدم تمکن او برای تأدیهٔ هزینهٔ دادرسی با تعیین مبلغ آن تصریح گردد.

• شهود منشأ اطلاعات و مشخصات کامل و اقامتگاه خود را به‌طور روشن ذکر کنند.

پس از ثبت، مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را به نظر قاضی می‌رساند تا اگر حضور شهود در جلسه لازم باشد به شما اخطار شود، و نسخهٔ دیگر دادخواست برای طرف دعوای اصلی فرستاده می‌شود؛ در هر حال حکم صادره در خصوص اعسار حضوری محسوب است (ماده ۵۰۷) — یعنی مسیر واخواهی برای آن باز نیست و اعتراض از راه تجدیدنظر می‌رود.

دامنهٔ معافیت را هم بدانید: باید برای هر دعوا جداگانه تحصیل شود، ولی معسر می‌تواند در تمام مراحل همان دعوا از آن استفاده کند (ماده ۵۰۸)؛ اگر چند دعوا هم‌زمان علیه یک نفر مطرح کرده باشید، حکم اعسار در یکی نسبت به بقیه هم مؤثر است (ماده ۵۰۹). پس از اثبات اعسار، معافیت موقت از تأدیهٔ تمام یا قسمتی از هزینه و نیز حق داشتن وکیل معاضدتی به شما تعلق می‌گیرد (ماده ۵۱۳). در کنار این‌ها، ماده ۵ قانون حمایت خانواده به دادگاه خانواده اختیار داده در صورت نداشتن تمکن مالی، شما را از هزینهٔ دادرسی، حق‌الزحمهٔ کارشناسی و داوری معاف کند یا پرداخت آن‌ها را به زمان اجرای حکم موکول نماید.

چرا هزینهٔ دعوای مهریهٔ سکه بالا می‌رود؟

مطالبهٔ مهریه یک دعوای مالی است و هزینهٔ دادرسی از بهای خواسته بیرون می‌آید؛ بهای خواسته هم همان مبلغی است که خودتان در دادخواست می‌نویسید (ماده ۶۱). وقتی مهر چندصد قطعه سکه است، این رقم بزرگ می‌شود و هزینه به همان نسبت بالا می‌رود. اینجاست که ادعای اعسار از یک انتخاب به یک ضرورت تبدیل می‌شود.

نحوهٔ تقویم را درست انجام دهید:

• سکه: پول رایج نیست. خواسته را با تعداد قطعه سکهٔ تمام بهار آزادی می‌نویسید و برای محاسبهٔ هزینه به قیمت روز تقویم می‌کنید.

• وجه رایج: طبق تبصرهٔ ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه از سال اجرای عقد تا زمان تأدیه محاسبه می‌شود، مگر آنکه زوجین هنگام عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.

• مهرِ ترکیبی: اگر مهر هم سکه دارد و هم وجه یا ملک، هر جزء جداگانه تقویم و جمع آن‌ها بهای خواسته می‌شود.

اگر بر سر بهای خواسته اختلاف شود و این اختلاف در مراحل بعدی مؤثر باشد، دادگاه پیش از شروع رسیدگی با جلب نظر کارشناس آن را تعیین می‌کند (ماده ۶۳). یک هشدار مهم: طبق ماده ۵۱۱، اگر در دعوای اصلی محکومٌ‌له شوید و از اعسار خارج گردید، هزینهٔ دادرسی از شما دریافت خواهد شد؛ و ماده ۵۱۴ می‌گوید اگر بعداً متمکن شوید یا با درآمدتان بتوانید بخشی را بپردازید، دادگاه مقدار و مدت پرداخت را تعیین می‌کند. اعسار بخشش نیست، مهلت است. دستمزد تنظیم دادخواست هم جدا از این‌هاست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت اعلام می‌کند.

مرجع صالح و شهری که پرونده را در آن ثبت می‌کنید

در مهریه‌های چندصد سکه‌ای، مرجع اصولاً دادگاه خانواده است، چون بند ۶ ماده ۴ قانون حمایت خانواده مهریه را در فهرست دعاوی این دادگاه آورده؛ در حوزه‌هایی که این دادگاه تشکیل نشده، دادگاه عمومی حقوقی همان حوزه با رعایت مقررات این قانون رسیدگی می‌کند (تبصره ۱ ماده ۱). رسیدگی با تقدیم دادخواست و بدون رعایت سایر تشریفات آیین دادرسی مدنی انجام می‌شود (ماده ۸) و دادگاه با حضور رئیس یا دادرس علی‌البدل و قاضی مشاور زن تشکیل می‌گردد (ماده ۲).

در برابر آن، بند ۳ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه را تا نصاب مالی مقرر در بند ۱ همان ماده در صلاحیت دادگاه صلح قرار داده است، مگر مواردی که مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده باشد. در مهریه‌های چندصد سکه‌ای، تقویم خواسته معمولاً بالاتر از آن نصاب می‌ایستد و پرونده در دادگاه خانواده رسیدگی می‌شود؛ اما این را باید سنجید، نه فرض کرد. توجه کنید شوراهای حل اختلاف از تاریخ اجرای آن قانون فقط در امر صلح و سازش اقدام می‌کنند (ماده ۱۴).

دربارهٔ محل، ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده به زوجه اجازه می‌دهد دعوا را در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل سکونت خودش اقامه کند، مگر آنکه خواسته مطالبهٔ مهریهٔ غیرمنقول باشد. ادعای اعسار هم به‌عنوان امری تبعی در همان مرجعِ رسیدگی‌کننده به اصل دعوا مطرح می‌شود؛ فقط در مرحلهٔ تجدیدنظر و فرجام است که ماده ۵۰۵ اظهارنظر را به دادگاه صادرکنندهٔ رأی سپرده است.

مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم

• تصویر خوانای سند ازدواج، به‌ویژه ستون مهریه و صفحهٔ شروط ضمن عقد؛ تعداد سکه و مطلق یا مؤجل بودن مهر از همین‌جا استخراج می‌شود.

• کارت ملی و شناسنامهٔ زوجه؛ و ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا، چون نتیجهٔ رسیدگی به اعسار هم از همین سامانه ابلاغ می‌شود.

• مشخصات کامل و نشانی زوج؛ نشانی ناقص ابلاغ واقعی را ناممکن می‌کند و اگر زوج هم در جلسه‌ای حاضر نشود و لایحه‌ای ندهد، رأی غیابی و اجرا پیچیده می‌شود.

• شهادت‌نامهٔ کتبی حداقل دو شاهد با تمام اجزای ماده ۵۰۶: مشخصات و شغل و وسیلهٔ امرار معاش شما، عدم تمکن با تعیین مبلغ هزینه، و منشأ اطلاعات و اقامتگاه شهود.

• مدارک وضعیت مالی: گواهی اشتغال یا بیکاری، فیش حقوقی، اجاره‌نامهٔ محل سکونت، و در صورت وجود، کارت مددجویی کمیتهٔ امداد یا بهزیستی به همراه تأییدیهٔ رسمی (تبصرهٔ ماده ۵۰۵).

• هر رسید یا سندی که نشان دهد بخشی از مهر پرداخت شده است.

• وکالت‌نامه در صورت طرح دعوا از سوی وکیل.

مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست مهریه با اعسار از هزینه

1. استخراج خواسته از سند نکاح — تعداد سکه یا مقدار مهر و وضعیت حالّ یا مؤجل بودن آن از عقدنامه بیرون کشیده می‌شود؛ اگر برای بخشی از مهر مدت یا اقساط تعیین شده باشد (ماده ۱۰۸۳ قانون مدنی) خواسته به بخش سررسیدشده محدود می‌شود.

2. تقویم بهای خواسته — سکه به قیمت روز و وجه رایج با شاخص سالانه تقویم می‌شود. همین رقم است که مبلغ هزینهٔ دادرسیِ مورد ادعای اعسار را مشخص می‌کند و باید در شهادت‌نامه هم به آن تصریح شود (ماده ۵۰۶).

3. تهیهٔ شهادت‌نامه — دو نفر که از وضعیت مالی و زندگی شما آگاه‌اند شهادت‌نامه را امضا می‌کنند؛ نام، شغل، منشأ اطلاعات و اقامتگاه خودشان و نیز عدم تمکن شما با تعیین مبلغ هزینه باید در متن بیاید.

4. تنظیم دادخواست با هر دو خواسته — در ستون خواسته «مطالبهٔ مهریه به میزان ... قطعه سکه» و «صدور حکم اعسار از پرداخت هزینهٔ دادرسی» با هم نوشته می‌شود و در شرح دادخواست به مواد ۵۰۴ و ۵۰۵ استناد می‌گردد.

5. ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضایی — با کارت ملی و مدارک به دفتر خدمات مراجعه می‌کنید؛ پرونده اسکن می‌شود، هر دو خواسته ثبت و به مرجع صالح ارجاع می‌گردد و ابلاغ‌ها از سامانهٔ ثنا می‌آید.

6. رسیدگی به ادعای اعسار — مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را به نظر قاضی می‌رساند؛ اگر حضور شهود لازم باشد به شما اخطار می‌شود که آنان را در جلسه حاضر کنید و نسخه‌ای از دادخواست هم برای زوج فرستاده می‌شود (ماده ۵۰۷).

7. رسیدگی به اصل دعوا و صدور رأی — با پذیرش اعسار، رسیدگی به مهریه بدون توقفِ ناشی از هزینه ادامه می‌یابد و دادگاه پس از احراز رابطهٔ زوجیت و استقرار مهر، حکم به محکومیت زوج صادر می‌کند.

بعد از رأی: اجراییه، سقف قانونی و ادعای اعسار زوج

پس از قطعی‌شدن رأی و با درخواست کتبی شما اجراییه صادر می‌شود (مواد ۲ و ۴ قانون اجرای احکام مدنی) و زوج از تاریخ ابلاغ اجراییه ده روز فرصت دارد مفاد آن را اجرا کند، ترتیبی برای پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند که استیفای محکومٌ‌به از آن ممکن باشد (ماده ۳۴). اگر چنین نکرد، مرجع اجراکننده مکلف است به تقاضای شما اموال او را شناسایی و به میزان محکومٌ‌به توقیف کند (ماده ۲ قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۳)، البته با رعایت مستثنیات دین که ماده ۲۴ همان قانون آن‌ها را شمرده است: منزل مسکونیِ در شأن، اثاثیهٔ مورد نیاز، آذوقه، ابزار کار و مواردی از این دست.

یک قاعدهٔ اختصاصی مهریه را هم در نظر بگیرید: ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر کرده تا سقفی که در آن ماده تعیین شده، وصول مهریه مشمول مقررات اجرای محکومیت‌های مالی است و نسبت به مازاد بر آن، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است؛ و در هر دو بخش، محاسبهٔ مهریه به نرخ روز به تصریح همان ماده الزامی می‌ماند. در مهریه‌های چندصد سکه‌ای، بخش عمدهٔ خواسته در همان دستهٔ «مازاد» قرار می‌گیرد و وصولش به دارایی واقعی زوج گره می‌خورد — این را از ابتدا بدانید تا انتظارتان واقع‌بینانه باشد.

پاسخ رایج زوج، طرح دعوای اعسار و تقسیط است. اگر ظرف سی روز از ابلاغ اجراییه همراه با صورت کلیهٔ اموالش این دعوا را اقامه کند، حبس نمی‌شود مگر آنکه دعوا مسترد یا با حکم قطعی رد شود (ماده ۳)؛ در مواردی که سابقهٔ ملائت او احراز شود، بار اثبات اعسار بر عهدهٔ خودِ اوست (ماده ۷). در صورت ثبوت اعسار، دادگاه مهلت می‌دهد یا تقسیط می‌کند (ماده ۱۱) و هر یک از طرفین بعداً می‌توانند تعدیل اقساط را بخواهند. فراموش نکنید که با محکومٌ‌له‌شدن شما و خروج از اعسار، هزینهٔ دادرسیِ معاف‌شده از شما مطالبه خواهد شد (ماده ۵۱۱).

اعتراض: واخواهی، تجدیدنظر و سرنوشت حکم اعسار

دو رأی در این پرونده صادر می‌شود و مسیر اعتراض هر کدام فرق دارد.

حکم اعسار: ماده ۵۰۷ تصریح کرده حکم صادره در خصوص اعسار حضوری محسوب است. بنابراین حتی اگر شما یا طرف مقابل در جلسه حاضر نبوده باشید، راه واخواهی برای این حکم باز نیست و اعتراض باید از مسیر تجدیدنظر پیگیری شود.

رأی مهریه: رأی مهریه تنها وقتی غیابی است که زوج یا وکیل یا قائم‌مقام یا نمایندهٔ قانونی او در هیچ جلسه‌ای حاضر نشود، دفاع کتبی هم نکند و اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد (ماده ۳۰۳). برعکس، ابلاغ واقعیِ اخطاریه رأی را حضوری می‌کند، حتی با غیبت کامل زوج و بدون هیچ لایحه‌ای، و در آن حالت اعتراض فقط از راه تجدیدنظر ممکن است. در فرض غیابی، زوج حق دارد ظرف بیست روز از ابلاغ واقعی به همان دادگاه صادرکننده واخواهی کند؛ برای مقیمان خارج از کشور این مهلت دو ماه است (مواد ۳۰۵ و ۳۰۶). بیماریِ مانع از حرکت، فوت والدین یا همسر یا فرزند، حوادث قهریه و بازداشت‌بودن، عذر موجه شمرده می‌شود و مهلت را جابه‌جا می‌کند. نکتهٔ عملی مهم برای شما: طبق تبصره ۲ ماده ۳۰۶، اجرای حکم غیابی منوط به معرفی ضامن معتبر یا اخذ تأمین متناسب از محکومٌ‌له است، مگر آنکه دادنامه یا اجراییه به زوج ابلاغ واقعی شده و او در مهلت مقرر واخواهی نکرده باشد.

تجدیدنظر: مهلت درخواست تجدیدنظر برای اشخاص مقیم ایران بیست روز از تاریخ ابلاغ یا انقضای مهلت واخواهی و برای مقیمان خارج دو ماه است (ماده ۳۳۶)، و مرجع آن دادگاه تجدیدنظر همان استان است (ماده ۳۳۴). آرای دادگاه صلح به‌موجب تبصره ۵ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲ اصولاً قطعی‌اند، ولی بند «پ» همان تبصره دعاوی مهریه را از این قاعده استثنا کرده و قابل تجدیدنظر در دادگاه تجدیدنظر استان دانسته است. در دادگاه خانواده نیز ماده ۶۱ بهای خواسته را هم‌زمان مبنای هزینهٔ دادرسی و امکان تجدیدنظرخواهی قرار داده — دلیلی دیگر برای اینکه رقم سکه‌ها از ابتدا درست تقویم شود. اگر در این مرحله هم توان پرداخت هزینه را نداشته باشید، ادعای اعسار قابل طرح است و اظهارنظر دربارهٔ آن با دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدیدنظر را صادر کرده (ماده ۵۰۵).

اشتباه‌های رایجی که وکیل جلوی آن‌ها را می‌گیرد

• شهادت‌نامهٔ ناقص: نبودِ منشأ اطلاعات شهود، نداشتن اقامتگاه دقیق آنان، یا ذکرنکردن مبلغ هزینهٔ دادرسی در متن؛ هر سه با ماده ۵۰۶ ناسازگارند و رایج‌ترین دلیل رد اعسارند.

• خلط اعسار از هزینهٔ دادرسی با اعسار از محکومٌ‌به: اولی ادعای خواهان برای شروع دعواست و دومی دفاع بدهکار پس از صدور اجراییه؛ استناد به مواد اشتباه، دادخواست را در معرض ایراد قرار می‌دهد.

• تقویم نادرست سکه: نوشتن مبلغ ثابت به‌جای تعداد قطعه سکه، یا محاسبه بر پایهٔ قیمت سالِ عقد؛ هر دو هم بهای خواسته را غلط می‌کنند و هم مرجع صالح را جابه‌جا می‌نمایند.

• تصور اینکه معافیت دائمی است: اعسار موقت است و با محکومٌ‌له‌شدن شما یا متمکن‌شدن بعدی، هزینه مطالبه می‌شود (مواد ۵۱۱ و ۵۱۴).

• گرفتن معافیت برای یک دعوا و استفاده در دعوای دیگر: معافیت باید برای هر دعوا جداگانه تحصیل شود، هرچند در تمام مراحل همان دعوا معتبر است (ماده ۵۰۸).

• ارائه‌نکردن کارت مددجویی: اگر تحت پوشش کمیتهٔ امداد یا بهزیستی هستید، با کارت مددجویی و تأییدیهٔ رسمی از پرداخت هزینه معاف‌اید و لازم نیست وارد فرایند اثبات اعسار شوید (تبصرهٔ ماده ۵۰۵).

• غفلت از تأمین خواسته: چون دعوا مستند به سند رسمی نکاح است، درخواست تأمین زیر بند «الف» ماده ۱۰۸ می‌رود و خسارت احتمالی نمی‌خواهد؛ نگرفتن آن، وصول رأی را دشوار می‌کند.