دادخواست اعسار از پرداخت مهریه و تقسیط آن

چه زمانی به دادخواست اعسار و تقسیط مهریه نیاز دارید؟

اجرائیهٔ مهریه ابلاغ شده است

حکم مهریه قطعی و اجرائیه ابلاغ شده و توان پرداخت یکجا را ندارید. اگر ظرف سی روز از ابلاغ، همراه صورت کامل اموال، دادخواست اعسار بدهید مشمول حبس نمی‌شوید (ماده ۳). این متداول‌ترین حالتی است که پروندهٔ اعسار در آن باز می‌شود.

درخواست جلب یا حبس مطرح شده

مهلت سی‌روزه گذشته و زوجه بازداشت شما را خواسته است. در این حالت دادخواست اعسار همچنان پذیرفته می‌شود، اما تا روشن‌شدن نتیجه، آزادی شما به قبولی کفیل یا وثیقهٔ معتبر و معادل محکومٌ‌به بستگی دارد (تبصرهٔ ۱ ماده ۳).

مهریهٔ بیش از صد و ده سکه

تا صد و ده سکهٔ تمام بهارآزادی یا معادل آن، وصول مهریه مشمول مقررات اجرای محکومیت‌های مالی است و نسبت به مازاد فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است (ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده). این تفکیک، شرح دادخواست و دفاع شما را تغییر می‌دهد.

برای اینکه طلاق قابل ثبت شود

ثبت طلاق به تأدیهٔ حقوق مالی زوجه گره خورده است، اما با رضایت زوجه یا با حکم قطعی اعسار یا تقسیط محکومٌ‌به هم ثبت می‌شود (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده). برای بسیاری از پرونده‌ها، حکم اعسار همان کلید ثبت طلاق است.

اقساط تعیین‌شده سنگین است

پیش‌تر حکم تقسیط گرفته‌اید، اما درآمد یا وضعیت معیشت شما تغییر کرده و اقساط از توان‌تان بیرون است. هر یک از زوجین می‌تواند با تقدیم دادخواست، تعدیل اقساط را با توجه به نرخ تورم یا تغییر وضعیت بخواهد (تبصرهٔ ۲ ماده ۱۱).

اعسار چیست، تقسیط چیست و چه فرقی با هم دارند؟

اعسار یعنی بدهکار توان پرداخت ندارد. قانون تعریف روشنی دارد: «معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به تأدیهٔ دیون خود نباشد» (ماده ۶ قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی). تبصرهٔ همین ماده می‌افزاید که عدم قابلیت دسترسی به مال، در حکم نداشتن مال است — مثلاً ملکی که در توقیف دیگری است — اما اثبات این دسترسی‌نداشتن بر عهدهٔ خودِ بدهکار است.

تقسیط نتیجهٔ محتمل‌ترِ همین دعواست. ماده ۱۱ می‌گوید اگر اعسار ثابت شود و دادگاه شما را متمکن از پرداخت به‌صورت اقساط بداند، ضمن صدور حکم اعسار یا مهلت مناسبی برای پرداخت می‌دهد یا حکم تقسیط بدهی را صادر می‌کند؛ و در تعیین اقساط باید درآمد و معیشت ضروری بدهکار لحاظ شود. به همین دلیل خواستهٔ درست، هم‌زمان «اعسار از پرداخت مهریه» و «تقسیط» است، نه یکی از آن دو.

این دعوا را با دو نهاد شبیه اشتباه نگیرید. اعسار از هزینهٔ دادرسی (مواد ۵۰۴ به بعد قانون آیین دادرسی مدنی) فقط ناظر به ناتوانی موقت در پرداخت هزینهٔ طرح دعواست و ربطی به اصل بدهی ندارد. ورشکستگی هم مخصوص تجار و اشخاص حقوقی است؛ ماده ۱۵ صریح است که دادخواست اعسار از تجار و اشخاص حقوقی پذیرفته نمی‌شود و اگر چنین دادخواستی داده شود، دادگاه بدون اخطار قرار رد آن را صادر می‌کند.

چه کسی معسر شناخته می‌شود و بار اثبات با کیست؟

مهم‌ترین نکتهٔ فنی این پرونده، جای بار اثبات است. ماده ۷ دو حالت را از هم جدا می‌کند:

• اگر وضعیت سابق بدهکار نشان‌دهندهٔ ملائت باشد، یا بدهکار در عوض دین مالی گرفته یا به هر نحو مالی تحصیل کرده باشد، اثبات اعسار بر عهدهٔ خودِ اوست؛ مگر ثابت کند آن مال تلف حقیقی یا حکمی شده است.

• اگر در عوض دین مالی نگرفته باشد — که در مهریه معمولاً همین‌طور است، چون مهریه در برابر دریافت مال ایجاد نشده — هرگاه زوجه نتواند ملائت فعلی یا سابق زوج را ثابت کند و ملائت نزد قاضی محرز نباشد، ادعای اعسار با سوگند مدیون پذیرفته می‌شود.

در کنار این، ماده ۸ دو ضمیمهٔ اجباری تعیین کرده است: صورت کلیهٔ اموال به‌طور مشروح — شامل مقدار و قیمت اموال منقول و غیرمنقول، وجوه نزد بانک‌ها و مؤسسات مالی با مشخصات دقیق حساب‌ها، اموالی که نزد اشخاص ثالث دارید و مطالبات‌تان از دیگران — به‌همراه فهرست نقل‌وانتقالات و هر تغییر دیگر در این اموال از یک سال پیش از طرح دعوای اعسار. و در مواردی که بار اثبات بر دوش شماست، اگر بخواهید ادعا را با شهادت شهود ثابت کنید، شهادت‌نامهٔ کتبی حداقل دو شاهد باید ضمیمه شود.

ماده ۹ می‌گوید شاهد باید افزون بر هویت، شغل، میزان درآمد و نحوهٔ قانونی امرار معاش شما، تصریح کند که با شما به‌اندازه‌ای معاشرت داشته که از وضع معیشت‌تان آگاه باشد و شما جز مستثنیات دین مال قابل دسترسی برای پرداخت ندارید. شهادت‌نامه‌ای که این عناصر را نداشته باشد، عملاً هیچ وزنی در جلسه ندارد.

دادخواست اعسار مهریه را به کدام مرجع بدهیم؟

پاسخ در ماده ۱۳ آمده است: دعوای اعسار در مورد محکومٌ‌به، در دادگاه نخستینِ رسیدگی‌کننده به دعوای اصلی یا دادگاه صادرکنندهٔ اجرائیه و به طرفیت محکومٌ‌له اقامه می‌شود. یعنی همان دادگاه خانواده‌ای که حکم مهریه را داده یا اجرائیه را صادر کرده است، و خوانده هم شخصِ زوجه است، نه اجرای احکام.

دو نکتهٔ صلاحیتی را جدا نگه دارید:

• اصل مهریه از دعاوی خانوادگی و در صلاحیت دادگاه خانواده است (بند ۶ ماده ۴ قانون حمایت خانواده). طبق بند ۳ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف ۱۴۰۲، دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه تا نصاب مقرر در بند ۱ همان ماده — نصابی که رئیس قوهٔ قضائیه می‌تواند هر سه سال یک‌بار تعدیل کند — در دادگاه صلح رسیدگی می‌شود، آن هم فقط در صورتی که مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده نباشد.

• اعسار از محکومٌ‌به به تبع اصل دعوا حرکت می‌کند: بند ۵ ماده ۱۲ همان قانون، اعسار از پرداخت محکومٌ‌به را در صلاحیت دادگاه صلح دانسته است، آن هم فقط در صورتی که دادگاه صلح خودش به اصل دعوا رسیدگی کرده باشد. پس اگر حکم مهریه را دادگاه خانواده داده، اعسار هم به همان دادگاه خانواده می‌رود.

یک نکتهٔ مقدماتی هم هست: مهریه گاهی از مسیر دادگاه مطالبه می‌شود و گاهی از مسیر اجرای ثبت (دفترخانهٔ ازدواج و ادارهٔ اجرای اسناد رسمی). ماده ۱۳ مرجع دعوای اعسار را بر پایهٔ دادگاهی تعیین کرده که به دعوای اصلی رسیدگی یا اجرائیه را صادر کرده است؛ بنابراین نخستین کاری که وکیل انجام می‌دهد این است که از روی مدارک شما روشن کند پروندهٔ مهریه در کدام مسیر باز شده و اجرائیه از کجا صادر شده، چون همین تشخیص مرجع تقدیم دادخواست را تعیین می‌کند.

هزینهٔ دادرسی دعوای اعسار و تقسیط مهریه

سه هزینهٔ متفاوت را از هم جدا کنید:

1. هزینهٔ دادرسی: ماده ۱۴ صریح است که دعوای اعسار غیرمالی است و در مرحلهٔ بدوی و تجدیدنظر خارج از نوبت رسیدگی می‌شود. بنابراین هزینهٔ ثابتِ دعاوی غیرمالی را دارد که هر سال طبق تعرفه و بر پایهٔ ماده ۵۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی و ماده ۳ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت تعیین می‌شود و به مبلغ مهریه بستگی ندارد.

2. معافیت یا تعویق هزینه‌ها: ماده ۵ قانون حمایت خانواده به دادگاه اجازه داده در صورت عدم تمکن مالی هر یک از طرفین، پس از احراز، او را از هزینهٔ دادرسی، حق‌الزحمهٔ کارشناسی و داوری معاف کند یا پرداخت آن را به زمان اجرای حکم موکول کند. افراد تحت پوشش کمیتهٔ امداد و مددجویان بهزیستی از هزینهٔ دادرسی معاف‌اند.

3. دستمزد وکیل: جدا از دو مورد بالاست و خودِ وکیل آن را در همان گفت‌وگو و پیش از پرداخت اعلام می‌کند. اگر وکیل در دادگاه وکالت را هم بپذیرد، ابطال تمبر مالیاتی وکالت‌نامه هزینهٔ جداگانه‌ای است.

نکتهٔ مهم این است که «غیرمالی بودن» دعوای اعسار فقط به هزینهٔ دادرسی و نحوهٔ رسیدگی مربوط است و معنایش این نیست که پرونده سبک است؛ رأی همین پروندهٔ کم‌هزینه است که تعیین می‌کند بدهی مهریه یکجا وصول شود، قسطی شود یا مسیر بازداشت باز بماند.

مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم

• کارت ملی و شناسنامه؛ ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا برای ابلاغ الکترونیکی.

• تصویر سند ازدواج و دادنامهٔ مهریه یا برگ اجرائیه، همراه با تاریخ دقیق ابلاغ اجرائیه که مهلت سی‌روزهٔ ماده ۳ از آن شمرده می‌شود.

• صورت کلیهٔ اموال مطابق ماده ۸: اموال منقول و غیرمنقول با مقدار و قیمت، حساب‌های بانکی با مشخصات دقیق، اموال نزد اشخاص ثالث و مطالبات از دیگران.

• فهرست نقل‌وانتقالات یک سال گذشته: فروش ملک یا خودرو، انتقال سهام، تغییر مالکیت کسب‌وکار و هر تغییر دیگر در اموال بالا.

• مدارک درآمد و معیشت: فیش حقوقی یا گواهی کارفرما، پروانهٔ کسب، اجاره‌نامهٔ محل سکونت، دفترچهٔ بیمه، مدارک افراد تحت تکفل و هزینه‌های درمانی مستمر.

• شهادت‌نامهٔ کتبی دستِ‌کم دو شاهد با مشخصات، اقامتگاه و منشأ اطلاعات آنان، در قالبی که مفاد ماده ۹ را پوشش دهد.

• مدارک بدهی‌های دیگر: اقساط بانکی، چک یا سفتهٔ در جریان، احکام قطعی دیگری که علیه شما اجرا می‌شود.

مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست اعسار و تقسیط

1. کنترل مهلت و تعیین خواسته — نخست تاریخ ابلاغ اجرائیه بررسی می‌شود. اگر هنوز در مهلت سی‌روزهٔ ماده ۳ هستید، دادخواست همراه صورت اموال ثبت می‌شود تا از حبس جلوگیری کند. خواسته هم‌زمان «صدور حکم اعسار از پرداخت محکومٌ‌به» و «تقسیط» نوشته می‌شود.

2. تنظیم متن و ضمائم — مشخصات طرفین، شرح رابطهٔ زوجیت و حکم مهریه، وضعیت شغلی و درآمدی، افراد تحت تکفل، مستند قانونی و فهرست دلایل نوشته می‌شود و صورت اموال، فهرست نقل‌وانتقالات و شهادت‌نامه‌ها به‌عنوان منضمات پیوست می‌شوند (مواد ۸ و ۹).

3. ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضایی — دادخواست به طرفیت زوجه در دفتر خدمات ثبت و به دادگاه صادرکنندهٔ حکم یا اجرائیه ارجاع می‌شود (ماده ۱۳). ابلاغ وقت رسیدگی از طریق سامانهٔ ثنا انجام می‌گیرد.

4. استعلام وضعیت مالی از مراجع — پس از ثبت، دادگاه مکلف است فوراً با استعلام از مراجع ذی‌ربط و به هر نحو ممکن، وضعیت مالی شما را بررسی کند (ماده ۱۰). فهرست حساب‌های بانکی و پلاک‌های ثبتی نیز به درخواست طرف مقابل قابل استعلام است (ماده ۱۹).

5. جلسهٔ رسیدگی و استماع شهود — دادگاه خارج از نوبت رسیدگی می‌کند (ماده ۱۴). شهود شما احضار و شهادت‌شان استماع می‌شود و زوجه فرصت دارد ملائت فعلی یا سابق شما را اثبات کند؛ در صورت عدم اثبات، نوبت به سوگند مدیون می‌رسد (ماده ۷).

6. صدور رأی: اعسار، مهلت یا تقسیط — دادگاه یا حکم اعسار می‌دهد، یا مهلت مناسبی برای پرداخت تعیین می‌کند، یا حکم تقسیط صادر می‌کند؛ اقساط باید با درآمد و معیشت ضروری شما متناسب باشد (ماده ۱۱). رأی پس از قطعیت، مبنای ادامهٔ کار اجرای احکام است.

بعد از حکم اعسار یا تقسیط چه اتفاقی می‌افتد؟

حکم اعسار، بدهی مهریه را حذف نمی‌کند؛ فقط شیوهٔ وصول آن را تغییر می‌دهد. چند اثر عملی را بشناسید:

1. اجرا متوقف نمی‌شود. تبصرهٔ ۱ ماده ۱۱ می‌گوید صدور حکم تقسیط یا دادن مهلت، مانع استیفای بخش اجرانشده از اموالی که از بدهکار به‌دست می‌آید یا مطالبات او نیست. یعنی اگر بعداً مالی از شما شناسایی شود، از همان محل برداشت می‌شود.

2. پرداخت‌نکردن اقساط، شما را به نقطهٔ اول برمی‌گرداند. ماده ۱۸ تصریح می‌کند اگر پس از حکم اعسار ثابت شود عسرت رفع شده یا بدهکار خلاف واقع خود را معسر جلوه داده، و نیز اگر کسی که برایش مهلت یا تقسیط تعیین شده در زمان مقرر نپردازد، به تقاضای طرف مقابل تا اجرای حکم یا جلب رضایت او حبس خواهد شد.

3. تعدیل اقساط راه قانونی تغییر شرایط است: هر یک از زوجین می‌تواند با تقدیم دادخواست، تعدیل را بخواهد و دادگاه با توجه به نرخ تورم اعلامی مراجع رسمی یا تغییر وضعیت معیشت و درآمد، اقساط را تعدیل می‌کند (تبصرهٔ ۲ ماده ۱۱).

4. ثبت طلاق: ثبت طلاق به تأدیهٔ حقوق مالی زوجه موکول است، اما با رضایت زوجه یا با صدور حکم قطعی اعسار زوج یا تقسیط محکومٌ‌به هم انجام می‌شود (ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده).

5. ممنوع‌الخروجی که به تقاضای طرف مقابل صادر شده باشد، با ثبوت اعسار یا جلب رضایت او یا سپردن تأمین مناسب از اعتبار می‌افتد (ماده ۲۳).

در تمام این مدت مستثنیات دین از توقیف مصون است: منزل مسکونی در شأنِ حالت اعسار، اثاثیهٔ مورد نیاز، آذوقه، ابزار کار کسبه و پیشه‌وران، تلفن مورد نیاز و مبلغ ودیعهٔ اجاره با شرایط مقرر (ماده ۲۴).

اعتراض، تجدیدنظر و پیامد رد دعوای اعسار

واخواهی: ماده ۳۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی رأی را حضوری می‌داند مگر آنکه زوجه در هیچ جلسه‌ای حاضر نشود، لایحه هم ندهد و اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد؛ تنها با جمع شدن همین سه، رأی نسبت به او غیابی است و حق واخواهی پیدا می‌کند (ماده ۳۰۵). هرگاه اخطاریه ابلاغ واقعی شده باشد، نیامدنِ زوجه به دادگاه رأی را غیابی نمی‌کند: رأی حضوری است و اعتراض او باید در قالب تجدیدنظرخواهی مطرح شود؛ مهلت واخواهی برای مقیمان ایران بیست روز و برای مقیمان خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ واقعی است (ماده ۳۰۶). تا سپری‌شدن این مهلت، رأی اعسار قطعی نشده است.

تجدیدنظرخواهی: چون دعوای اعسار غیرمالی است (ماده ۱۴)، رأی آن مشمول بند «ب» ماده ۳۳۱ قانون آیین دادرسی مدنی و قابل تجدیدنظر است. مهلت تجدیدنظرخواهی برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای مقیمان خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی است (ماده ۳۳۶) و مرجع آن دادگاه تجدیدنظر همان استان است (ماده ۳۳۴). رسیدگی تجدیدنظر هم خارج از نوبت انجام می‌شود.

اگر دعوا رد شود: ماده ۱۲ می‌گوید دادگاه ضمن حکم به رد دعوا، مدعی اعسار را — مشروط به درخواست خوانده — به پرداخت خسارات وارد بر او محکوم می‌کند. افزون بر این، اگر دعوای اعسارِ ثبت‌شده مسترد شود یا به موجب حکم قطعی رد شود، حمایت ماده ۳ از میان می‌رود و مسیر بازداشت دوباره باز می‌شود.

پیامد کتمان اموال: ماده ۱۶ برای کسی که به قصد فرار از اجرای حکم از اعلام کامل اموالش خودداری کند، یا بعداً معلوم شود خلاف واقع خود را معسر قلمداد کرده است، افزون بر رفع اثر از حکم اعسار، حبس تعزیری درجه هفت پیش‌بینی کرده است. ماده ۱۷ نیز اجازه داده دادگاه کسی را که با هدف فرار از دین مرتکب تقصیر شده تا موجب اعسارش شود، برای شش ماه تا دو سال به محرومیت‌هایی مانند ممنوعیت خروج از کشور، ممنوعیت دریافت دسته‌چک یا ممنوعیت تصدی مدیرعاملی محکوم کند. به همین دلیل، ناقص یا نادرست نوشتنِ صورت اموال خطرناک‌ترین کاری است که در این پرونده می‌توان کرد.

اشتباه‌های رایجی که وکیل جلوی آن‌ها را می‌گیرد

• از دست دادن مهلت سی‌روزه: دادخواستی که پس از سی روز از ابلاغ اجرائیه ثبت شود، دیگر خودبه‌خود مانع بازداشت نیست و آزادی شما به کفیل یا وثیقه گره می‌خورد (ماده ۳ و تبصرهٔ ۱ آن).

• دادخواست بدون صورت اموال: ماده ۳ حمایت خود را مشروط به «ارائهٔ صورت کلیهٔ اموال» کرده و ماده ۸ جزئیات آن را شمرده است؛ دادخواست بی‌ضمیمه، پروندهٔ ناقص است.

• نوشتن خواسته فقط به‌صورت «اعسار»: اگر دادگاه شما را کاملاً ناتوان نداند ولی متمکن از پرداخت اقساطی بشناسد، خواستهٔ تقسیط باید در دادخواست باشد تا رأی به همان سمت برود (ماده ۱۱).

• شهادت‌نامهٔ کلی و بی‌محتوا: شهادتی که به شغل، میزان درآمد، راه امرار معاش و نداشتن مال قابل دسترسی تصریح نکند، مفاد ماده ۹ را ندارد.

• پنهان‌کردن نقل‌وانتقال یک سال گذشته: این اطلاعات به هر حال از طریق استعلام‌های ماده ۱۹ به‌دست دادگاه می‌رسد و پنهان‌کاری، پرونده را از اعسار به مسیر ماده ۱۶ می‌برد.

• طرح دعوا به طرفیت اجرای احکام یا در مرجع نادرست: خوانده شخصِ زوجه است و مرجع، دادگاه صادرکنندهٔ حکم یا اجرائیه (ماده ۱۳).

• بی‌توجهی به سقف صد و ده سکه: نسبت به مازادِ این میزان، ملاکِ پرداخت ملائت زوج است و این نکته باید در دفاع پرونده دیده شود (ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده).