سلام و وقت بخیر 🌿
نکته‌ی کلیدی: «نداشتن سند در اختیار، مانع طرح دعوا نیست؛ ولی در نهایت شما باید بتوانید وجود و مفاد آن معامله را ثابت کنید».
قانون آیین دادرسی مدنی برای حالتی که مدرک در دست طرف مقابل یا مؤسسه‌ی ثالث باشد راهکار پیش‌بینی کرده است؛ بنابراین دادگاه دعوای شما را «ابتدا» به دلیل نداشتن کپی قرارداد رد نمی‌کند، مشروط به اینکه:
۱. ذی‌نفعی خود را نشان دهید (بگویید چرا ابطال این معامله به نفع شماست).
۲. مشخصات حداقلی سند را ذکر کنید (نوع، تاریخ تقریبی، محل تنظیم، طرفین، موضوع).
۳. صراحتا تقاضا کنید دادگاه به استناد مواد ۱۹۹ و ۲۲۰ ق.آ.د.م دستور استعلام یا الزام صاحب سند به ارائه نسخه اصلی را صادر کند.
────────────────────────────
مواد قانونی و رویه‌ی موجود
────────────────────────────
• ماده ۹۶ ق.آ.د.م.: «خواهان باید دلایل خود را به دادخواست پیوست کند؛ مگر آنکه دلیل در دسترس نباشد.» در این صورت باید محل و دارنده سند را معرفی کند.
• ماده ۱۹۹: «دادگاه برای کشف حقیقت می‌تواند هرگونه تحقیق یا اقدامی از قبیل استعلام، جلب نظر کارشناس و … انجام دهد.»
• ماده ۲۲۰: «هرگاه یکی از طرفین مدعی شود سندی که برای اثبات دعوا لازم است در دست طرف دیگر یا ثالث است، می‌تواند از دادگاه درخواست نماید که دستور ارائه‌ی آن را صادر کند.»
• مواد ۲۱۹ تا ۲۲۳: تشریفات اجبار خوانده یا ثالث به ارائه سند (اخطار، امکان جلب یا جریمه در صورت امتناع بدون عذر موجه).
نتیجه عملی: اگر در دادخواست توضیح دهید که «سند بیع مورخ … بین خوانده اول و خوانده دوم در دفترخانه یا به صورت عادی تنظیم شده و نسخه در اختیار آنان/دفترخانه شماره … است»، دادگاه ابتدا دعوا را می‌پذیرد، سپس دستور اخذ سند را می‌دهد؛ در صورت استنکاف طرف، ضمانت اجرای ماده ۲۲۱ (صدق ادعای شما یا جواز جلب) اعمال می‌شود.
────────────────────────────
راهکار‌های تکمیل دلیل قبل از طرح دعوا
────────────────────────────
۱) قرار تامین دلیل (شورای حل اختلاف): کارشناس می‌تواند از دفترخانه یا اداره ثبت رونوشت بگیرد و ضمیمه کند.
۲) استعلام غیررسمی: اگر شماره دفترخانه و تاریخ تقریبی را دارید، میتوانید با معرفی‌نامه از سردفتر، تصویر برابر اصل سند را مطالبه کنید.
۳) دلایل فرعی: رسید بانکی، پیامک، اظهارنامه طرفین، شهادت شهود حاضر هنگام امضا … این‌ها می‌توانند کنار اصل سند بعدا تکمیل‌کننده باشند.
────────────────────────────
خطر احتمالی رد دادخواست چیست؟
────────────────────────────
– «رد ابتدایی» فقط وقتی رخ می‌دهد که دعوا مبهم باشد؛ مثلا اصلا معلوم نکنید چه معامله‌ای، چه زمانی و بین چه کسانی انجام شده است.
– اگر مشخصات کلی را ذکر کنید و بگویید سند نزد خوانده است، دادگاه حداکثر «اخطار رفع نقص» می‌دهد تا ظرف ده روز محل نگهداری سند را دقیق‌تر معرفی کنید؛ همین مقدار کافی است.
────────────────────────────
خلاصه اجرایی
────────────────────────────
۱. در دادخواست بنویسید: «معامله مورخ … منعقد بین خواندگان، در خصوص پلاک ثبتی … واقع در …، نسخه اصلی نزد خوانده اول/دفترخانه … می‌باشد. مستندا به مواد ۲۱۹ تا ۲۲۳ ق.آ.د.م. تقاضای الزام به ارائه سند و سپس صدور حکم به بطلان معامله را دارم».
۲. دادگاه پس از ثبت و ابلاغ، از خوانده یا سردفتر می‌خواهد سند را بفرستند.
۳. اگر نفرستادند، امکان جریمه و در نهایت صدور حکم بر مبنای قرائن و امارات له شما وجود دارد.
۴. بنابراین «نداشتن نسخه قرارداد» مانع پذیرش دعوا نیست، اما بار اثبات همچنان بر عهده شماست و باید با استفاده از سازوکارهای قانونی به سند دست پیدا کنید یا به کمک ادله‌ی دیگر مفاد آن را احراز کنید.
