دادخواست اعسار از پرداخت هزینهٔ دادرسی و مطالبهٔ وجه

چه زمانی به این دادخواست نیاز دارید؟

مطالبهٔ وجه چک یا سفته بدون توان پرداخت هزینه

چک برگشتی با گواهی عدم پرداخت یا سفتهٔ سررسیدشده دارید، مبلغ قابل توجه است و هزینهٔ دادرسیِ دعوای مالی از عهده‌تان خارج است. اعسار را ضمن همان دادخواست مطالبهٔ وجه مطرح می‌کنید تا پرونده بدون پرداخت هزینه به جریان بیفتد.

طلب با رسید عادی، فاکتور یا قرض

طلبتان سند تجاری نیست؛ رسید دست‌نویس، فاکتور، پیامک یا گواهی شهود دارید. دعوای مطالبهٔ وجه با خسارت تأخیر تأدیه طرح می‌شود و ادعای اعسار از هزینه در کنار آن می‌نشیند.

اعسار از هزینهٔ دادرسی تجدیدنظر

رأی بدوی علیه شما صادر شده و برای تجدیدنظرخواهی توان پرداخت هزینه را ندارید. ادعای اعسار ضمن دادخواست تجدیدنظر مطرح می‌شود و دادگاهی که رأی بدوی را صادر کرده به آن رسیدگی می‌کند (ماده ۵۰۵).

دادخواست اعسار جداگانه برای دعوای در جریان

دعوای مطالبهٔ وجه را ثبت کرده‌اید و اخطار رفع نقص بابت هزینهٔ دادرسی گرفته‌اید، یا دعوا در جریان است و توان ادامهٔ پرداخت را ندارید. دادخواست اعسار به‌طور مستقل و در همان مرجع تقدیم می‌شود (ماده ۵۰۵).

اعسار از هزینهٔ دادرسی چیست و چه فرقی با اعسار از محکومٌ‌به دارد؟

هزینهٔ دادرسی پولی است که برای به‌جریان‌افتادن پرونده به خزانه پرداخت می‌شود: هزینهٔ برگ‌هایی که به دادگاه می‌دهید و هزینهٔ قرارها و احکام (ماده ۵۰۲ قانون آیین دادرسی مدنی). در دعوای مطالبهٔ وجه این هزینه مالی است، یعنی درصدی از مبلغ خواسته طبق تعرفهٔ سالانه (ماده ۵۰۳). اگر طلب بزرگ باشد، همین هزینه می‌تواند مانع طرح دعوا شود.

معسر از هزینهٔ دادرسی کسی است که «به واسطهٔ عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود، به‌طور موقت قادر به تأدیهٔ آن نیست» (ماده ۵۰۴). دو نکتهٔ این تعریف مهم است: اول این‌که اعسار موقتی است و هر وقت متمکن شدید هزینه را می‌پردازید (ماده ۵۱۴)؛ دوم این‌که «دسترسی نداشتن به مال» هم کافی است — مثلاً دارایی‌تان توقیف است یا نقد نمی‌شود.

این دعوا را با اعسار از پرداخت محکومٌ‌به اشتباه نگیرید: آن دعوا مربوط به کسی است که محکوم شده و نمی‌تواند بدهیِ موضوع حکم را بپردازد و تابع قانون نحوهٔ اجرای محکومیت‌های مالی است (ماده ۶ آن قانون)، در حالی که اعسار از هزینهٔ دادرسی مربوط به خواهان یا تجدیدنظرخواهی است که می‌خواهد پرونده‌اش بدون پرداخت هزینه به جریان بیفتد. افراد تحت پوشش کمیتهٔ امداد و مددجویان مستمری‌بگیر بهزیستی با ارائهٔ کارت و تأییدیه اصلاً از هزینهٔ دادرسی معاف‌اند و نیازی به دادخواست اعسار ندارند (تبصرهٔ ماده ۵۰۵).

شرایط پذیرش اعسار و شیوهٔ اثبات آن (مواد ۵۰۴ تا ۵۱۲)

برای این‌که ادعای اعسار پذیرفته شود، این شرایط باید در دادخواست و مدارک دیده شود:

• زمان و شکل طرح درست: ادعای اعسار «ضمن درخواست نخستین یا تجدیدنظر یا فرجام» مطرح می‌شود و طرح آن با دادخواست جداگانه هم ممکن است (ماده ۵۰۵). پس اعسار با یک لایحهٔ ساده طرح نمی‌شود؛ یا ستونی از خواستهٔ همان دادخواست است یا خودش دادخواست مستقلی است.

• دلیل اثبات: اگر دلیل شما شهادت شهود است، شهادت کتبی دست‌کم دو نفر که از وضع مالی و زندگی شما مطلع‌اند باید ضمیمه شود. در این شهادت‌نامه باید مشخصات، شغل و وسیلهٔ امرار معاش شما، ناتوانی مالی‌تان برای پرداخت هزینه با تعیین مبلغ آن، و منشأ اطلاع، مشخصات کامل و اقامتگاه شهود روشن نوشته شود (ماده ۵۰۶). کم‌بودن هر یک از این قیدها، رایج‌ترین دلیل رد دعوای اعسار است.

• تاجر نبودن: از تاجر دادخواست اعسار پذیرفته نمی‌شود و باید دادخواست ورشکستگی بدهد؛ کسبهٔ جزء مشمول این منع نیستند (ماده ۵۱۲).

• برای هر دعوا جداگانه: معافیت باید برای هر دعوا به‌طور جداگانه گرفته شود، ولی معسر در تمام مراحل همان دعوا (بدوی، تجدیدنظر، فرجام) از آن استفاده می‌کند (ماده ۵۰۸). اگر چند دعوا را هم‌زمان علیه یک نفر طرح کرده‌اید، حکم اعسار در یکی نسبت به بقیه هم مؤثر است (ماده ۵۰۹).

رسیدگی به اعسار سریع است: مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را نزد قاضی می‌برد تا اگر حضور شهود را لازم دانست به شما اخطار شود، نسخهٔ دادخواست برای طرف دعوای اصلی فرستاده می‌شود و وقت رسیدگی تعیین می‌گردد. حکم صادره دربارهٔ اعسار در هر حال حضوری محسوب می‌شود (ماده ۵۰۷)، یعنی واخواهی ندارد.

دعوای مطالبهٔ وجه در کنار اعسار: خواسته، بهای خواسته و خسارت تأخیر

ادعای اعسار فقط درِ دادگاه را باز می‌کند؛ چیزی که پول شما را برمی‌گرداند، دعوای مطالبهٔ وجه است و باید درست نوشته شود:

• خواستهٔ اصلی: «محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ … ریال بابت وجه چک / سفته / رسید عادی / قرض». در دعاوی پولی، بهای خواسته همان مبلغ مورد مطالبه است (بند ۱ ماده ۶۲) و همین مبلغ، هم هزینهٔ دادرسی و هم قابل تجدیدنظر بودن رأی را تعیین می‌کند (ماده ۶۱).

• خسارت تأخیر تأدیه: اگر موضوع دعوا دین از نوع وجه رایج باشد و بدهکار با وجود مطالبه و تمکن نپرداخته باشد، دادگاه بر اساس تغییر شاخص سالانهٔ بانک مرکزی از سررسید تا پرداخت، خسارت تأخیر را هم حکم می‌دهد (ماده ۵۲۲). این خواسته باید صریح در دادخواست بیاید؛ دادگاه خودش اضافه نمی‌کند.

• خسارات دادرسی: هزینهٔ دادرسی، حق‌الوکاله و هزینه‌های مستقیم اثبات دعوا مثل کارشناسی را می‌توان ضمن همان دادخواست مطالبه کرد (مواد ۵۱۵ و ۵۱۹). حتی اگر معسر شناخته شوید، این بند باعث می‌شود هزینه‌ای که بعداً باید بپردازید از محکومٌ‌علیه گرفته شود.

• تأمین خواسته: با چک برگشتی یا سفتهٔ واخواست‌شده، دادگاه مکلف به صدور قرار تأمین است و خسارت احتمالی نمی‌گیرد (بند «ج» ماده ۱۰۸)؛ اما با رسید عادی معمولاً باید خسارت احتمالی نقداً سپرده شود (بند «د») که برای کسی که مدعی اعسار است عملاً ممکن نیست. وکیل با توجه به نوع سند شما تصمیم می‌گیرد این ستون اضافه شود یا نه.

نکتهٔ تجربی: سند طلب را در دادخواست دقیق معرفی کنید — شمارهٔ چک و بانک و تاریخ گواهی عدم پرداخت، یا مبلغ و تاریخ سفته (ماده ۳۰۸ قانون تجارت می‌گوید سفته باید مبلغ با حروف، گیرندهٔ وجه و تاریخ پرداخت داشته باشد). دین ثابت‌شده، تا خلافش ثابت نشود، باقی فرض می‌شود (ماده ۱۹۸)؛ پس بار اثبات پرداخت بر عهدهٔ خوانده است.

مرجع صالح: دادگاه صلح، دادگاه حقوقی، و اعسار در تجدیدنظر

مرجع دعوای مطالبهٔ وجه بر اساس مبلغ تعیین می‌شود: دعاوی مالی تا نصاب بند ۱ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف (مصوب ۱۴۰۲) در صلاحیت دادگاه صلح است — که جانشین رسیدگی قضایی شورای حل اختلاف شده و شورا اکنون فقط برای صلح و سازش اقدام می‌کند (ماده ۱۴ همان قانون) — و بالاتر از آن نصاب در صلاحیت دادگاه عمومی حقوقی. خودِ نصاب هر چند سال تعدیل می‌شود؛ در زمان سفارش، وکیل رقم روز را برایتان می‌گوید. دعوا در دادگاه محل اقامت خوانده اقامه می‌شود (ماده ۱۱)، و اگر طلب از قرارداد ناشی شده باشد، دادگاه محل انعقاد قرارداد یا محل انجام تعهد هم صالح است (ماده ۱۳).

مرجع ادعای اعسار همان مرجعی است که به اصل دعوا رسیدگی می‌کند؛ دادخواست جداگانه هم به همان‌جا داده می‌شود. وقتی اعسار مربوط به هزینهٔ تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی است، اظهارنظر با دادگاهی است که رأی مورد درخواست تجدیدنظر یا فرجام را صادر کرده است (ماده ۵۰۵) — یعنی دادخواست تجدیدنظر به همراه ادعای اعسار به دفتر دادگاه بدوی داده می‌شود و همان دادگاه ابتدا تکلیف اعسار را روشن می‌کند.

چون دفتر خدمات الکترونیک قضایی دادخواست را بر اساس خواسته و مبلغ به مرجع صالح ارجاع می‌دهد، کار شما نوشتن درست خواسته و بهای خواسته است؛ اشتباه در بهای خواسته می‌تواند پرونده را به مرجع نادرست بفرستد و زمان را بسوزاند.

هزینه‌ها و آثار حکم اعسار: از چه چیزی معاف می‌شوید؟

هزینهٔ دادرسی مطالبهٔ وجه مالی است و طبق تعرفهٔ سالانه درصدی از بهای خواسته محاسبه می‌شود (ماده ۵۰۳ و ماده ۳ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت). همین رقم موضوع دعوای اعسار است و در استشهادیه باید با عدد ذکر شود. خودِ دعوای اعسار از هزینهٔ دادرسی در رویهٔ دادگاه‌ها غیرمالی شمرده می‌شود و هزینهٔ ثابت و اندکی دارد.

پس از اثبات اعسار دو مزیت دارید (ماده ۵۱۳): معافیت موقت از پرداخت تمام یا قسمتی از هزینهٔ دادرسی در همان دعوا، و حق داشتن وکیل معاضدتی با معافیت موقت از حق‌الوکاله. دادگاه می‌تواند معافیت را جزئی کند: اگر با درآمدتان بتوانید بخشی از هزینه را بپردازید، با توجه به مبلغ هزینه، درآمد و هزینه‌های ضروری زندگی، مقدار و مدت پرداخت را تعیین می‌کند (ماده ۵۱۴).

معافیت دائمی نیست: هرگاه متمکن شوید ملزم به پرداخت هستید (ماده ۵۱۴)، و اگر در دعوای اصلی برنده شدید و از اعسار خارج شدید، هزینهٔ دادرسی از شما دریافت می‌شود (ماده ۵۱۱) — معمولاً از محل محکومٌ‌به. اگر معسر فوت کند، ورثه نمی‌توانند از حکم اعسار او استفاده کنند و باید خودشان اعسارشان را ثابت کنند (ماده ۵۱۰). هزینهٔ تنظیم دادخواست جدا از همهٔ این‌هاست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت، در همان گفت‌وگو اعلام می‌کند.

مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم

• کارت ملی خواهان و ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا؛ در صورت وکالت، وکالت‌نامه.

• سند طلب: چک و گواهی عدم پرداخت بانک، سفته (و در صورت واخواست، واخواست‌نامه)، رسید عادی، فاکتور، قرارداد قرض، پیامک یا پرینت واریز، و نام و نشانی شهودِ طلب اگر سند کتبی ندارید.

• استشهادیهٔ اعسار: شهادت کتبی دست‌کم دو نفر مطلع از وضع مالی شما با همهٔ قیدهای ماده ۵۰۶ — متن آن را وکیل می‌نویسد، شما فقط شهود را معرفی می‌کنید و امضا می‌گیرید.

• مدارک وضعیت مالی: هرچه ناتوانی موقت شما را نشان می‌دهد — گواهی بیکاری یا فیش حقوقی کم، اجاره‌نامهٔ مسکن، مدارک بیماری یا هزینهٔ درمان، گواهی توقیف یا در دسترس نبودن اموال.

• اگر اعسار برای تجدیدنظر است: دادنامهٔ بدوی و تاریخ ابلاغ آن (مهلت بیست‌روزه از همین تاریخ حساب می‌شود).

• نشانی دقیق خوانده برای ابلاغ (تبصره ۱ ماده ۵۱)؛ مشخصات دقیق مالی که می‌خواهید توقیف شود، اگر تأمین خواسته هم می‌خواهید.

مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست اعسار و مطالبهٔ وجه

1. تنظیم دادخواست دوخواسته‌ای — خواستهٔ اول: مطالبهٔ وجه با خسارت تأخیر تأدیه و خسارات دادرسی؛ خواستهٔ دوم: صدور حکم اعسار از پرداخت هزینهٔ دادرسی. استشهادیهٔ دو شاهد و تصویر مصدق مدارک طلب (ماده ۵۷) پیوست می‌شود.

2. ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضایی — با کارت ملی و مدارک مراجعه می‌کنید؛ دادخواست اسکن و بر اساس مبلغ خواسته به دادگاه صلح یا دادگاه حقوقی صالح ارجاع می‌شود. چون ادعای اعسار ضمن همان دادخواست آمده، در رویهٔ دادگاه‌ها معمولاً تا تعیین تکلیف اعسار تمبر هزینهٔ دادرسی مطالبه نمی‌شود و پرونده به جریان می‌افتد؛ ابلاغ‌ها از طریق ثنا می‌آید.

3. رسیدگی فوری به اعسار — مدیر دفتر ظرف دو روز پرونده را به نظر قاضی می‌رساند؛ اگر حضور شهود لازم باشد به شما اخطار می‌شود، نسخهٔ دادخواست برای خوانده فرستاده و وقت رسیدگی تعیین می‌گردد (ماده ۵۰۷). شهود را در روز جلسه حاضر کنید.

4. صدور حکم دربارهٔ اعسار — دادگاه حکم قبول یا رد اعسار را صادر می‌کند؛ این حکم حضوری است (ماده ۵۰۷) و قابل تجدیدنظر. با قبول اعسار، از تمام یا بخشی از هزینه معاف می‌شوید (ماده ۵۱۳)؛ با رد آن، ظرف مهلتی که اخطار می‌شود هزینه را می‌پردازید، وگرنه دادخواست اصلی رد می‌شود (مواد ۵۳ و ۵۴).

5. رسیدگی به مطالبهٔ وجه — جلسهٔ رسیدگی تعیین می‌شود؛ خوانده اگر ادعای پرداخت دارد باید ثابت کند (ماده ۱۹۸). دادگاه حکم به پرداخت اصل طلب، خسارت تأخیر تأدیه (ماده ۵۲۲) و خسارات دادرسی (ماده ۵۱۹) صادر می‌کند.

6. قطعیت و اجرا — اگر رأی غیابی باشد خوانده بیست روز مهلت واخواهی دارد (ماده ۳۰۶) و سپس مهلت بیست‌روزهٔ تجدیدنظر (ماده ۳۳۶). پس از قطعیت، با درخواست شما اجراییه صادر می‌شود و اموال خوانده شناسایی و توقیف می‌گردد.

اعسار از هزینهٔ دادرسی در مرحلهٔ تجدیدنظر و پس از رد اعسار

بسیاری از مراجعان نه در ابتدای دعوا، که پس از شکست در مرحلهٔ بدوی به اعسار نیاز پیدا می‌کنند: رأی علیه آن‌ها صادر شده، مهلت تجدیدنظر بیست روز از ابلاغ است (ماده ۳۳۶) و هزینهٔ دادرسی تجدیدنظر از عهده‌شان خارج است. راه درست این است که دادخواست تجدیدنظر در مهلت ثبت شود و ادعای اعسار ضمن همان دادخواست بیاید؛ رسیدگی به این اعسار با دادگاهی است که رأی بدوی را صادر کرده (ماده ۵۰۵). تا تعیین تکلیف اعسار، پرونده به دادگاه تجدیدنظر فرستاده نمی‌شود.

اگر در مرحلهٔ بدوی حکم اعسار گرفته‌اید، برای تجدیدنظر همان دعوا نیازی به اعسار دوباره نیست؛ معسر در تمام مراحل همان دعوا از معافیت استفاده می‌کند (ماده ۵۰۸). اما اگر دعوای جدیدی طرح می‌کنید، اعسار باید دوباره ثابت شود.

اگر اعسار رد شد: حکم رد اعسار قابل تجدیدنظر است، اما رد شدن آن مهلت پرداخت هزینه را از بین نمی‌برد. دفتر دادگاه اخطار رفع نقص می‌فرستد و ده روز مهلت می‌دهد (ماده ۵۴)؛ در مورد هزینهٔ آگهی، مهلت یک‌ماهه از تاریخ ابلاغ دادنامهٔ رد اعسار حساب می‌شود (ماده ۵۵). اگر در مهلت نپردازید، قرار رد دادخواست صادر می‌شود که ظرف ده روز قابل شکایت به همان دادگاه است (ماده ۵۴). پس پیش از طرح اعسار، برای سناریوی رد هم برنامه داشته باشید.

اشتباه‌های رایجی که وکیل جلوی آن‌ها را می‌گیرد

• استشهادیهٔ ناقص: شهادت‌نامه‌ای که شغل و وسیلهٔ امرار معاش، مبلغ هزینه‌ای که نمی‌توانید بپردازید، منشأ اطلاع یا نشانی شهود را ندارد، با ماده ۵۰۶ نمی‌خواند و اعسار را به باد می‌دهد.

• طرح اعسار با لایحه: اعسار یا ضمن دادخواست (نخستین، تجدیدنظر، فرجام) مطرح می‌شود یا با دادخواست جداگانه (ماده ۵۰۵)؛ لایحهٔ «من پول ندارم» هیچ اثری ندارد.

• فراموش‌کردن خواستهٔ اصلی: دادخواستی که فقط اعسار می‌خواهد و مطالبهٔ وجه را درست و با مبلغ دقیق ننوشته، پول شما را برنمی‌گرداند. بهای خواسته اشتباه یعنی مرجع اشتباه یا از دست رفتن حق تجدیدنظر (ماده ۶۱).

• ننوشتن خسارت تأخیر تأدیه و خسارات دادرسی: دادگاه سرخود به آن‌ها حکم نمی‌دهد (مواد ۵۱۵ و ۵۲۲).

• درخواست تأمین خواسته با سند عادی: وقتی باید خسارت احتمالی نقداً سپرده شود (بند «د» ماده ۱۰۸)، این درخواست با ادعای اعسار در تعارض به نظر می‌رسد و به اعتبار آن لطمه می‌زند.

• پنهان‌کردن شغل تجاری: تاجر باید ورشکستگی بخواهد، نه اعسار (ماده ۵۱۲)؛ کتمان آن باعث رد دعوا و بی‌اعتباری شهود می‌شود.

• بی‌برنامگی برای رد اعسار: مهلت‌های ده‌روزه و یک‌ماههٔ پرداخت پس از رد اعسار (مواد ۵۴ و ۵۵) را جدی نگرفتن، به رد دادخواست اصلی می‌انجامد.