با سلام و احترام،
در نظام حقوقی ایران، دستیابی به برابری کامل حقوقی در ازدواج به طور پیش‌فرض وجود ندارد، اما ابزارهایی قانونی برای ایجاد توازن و رعایت بهتر حقوق طرفین پیش‌بینی شده است. در ادامه، به تفصیل به پرسش‌های شما پاسخ داده میشود.
شرایط قانونی برای برابری حقوق و اقدامات طرفین
در قوانین ایران، برخی حقوق مانند حق طلاق، تعیین محل زندگی و اجازه خروج از کشور به صورت پیش‌فرض در اختیار مرد است. برای ایجاد توازنی عادلانه‌تر، زوجین میتوانند از شروط ضمن عقد استفاده کنند. این شروط توافقاتی هستند که در سند رسمی ازدواج ثبت می‌شوند و در صورت امضای هر دو طرف، الزام‌آور خواهند بود.
مهم‌ترین اقدام از سوی طرفین، به ویژه زوجه، آگاهی از این شروط و مذاکره برای گنجاندن آن‌ها در عقدنامه است. برخی از کارآمدترین این شروط عبارتند از:
وکالت در طلاق: زن میتواند وکالت بلاعزل با حق توکیل به غیر را از مرد دریافت کند تا در شرایط مشخص یا حتی به صورت مطلق، بتواند خود را مطلقه نماید. این شرط تا حد زیادی حق طلاق را برای طرفین برابر می‌کند.
حق ادامه تحصیل و اشتغال: با این شرط، زن برای ادامه تحصیل یا انتخاب شغل نیازی به کسب اجازه مجدد از همسر خود نخواهد داشت.
حق تعیین مسکن: این شرط به زن اختیار می‌دهد که در انتخاب محل زندگی و سکونت مشترک نقش داشته باشد.
اجازه خروج از کشور: زوج به زوجه وکالت می‌دهد تا بدون نیاز به اجازه مجدد، بتواند از کشور خارج شود.
شرط تنصیف اموال: این شرط که در ادامه توضیح داده میشود، یکی از مهم‌ترین ابزارهای مالی برای حمایت از زن پس از طلاق است.
دفاتر ازدواج موظف هستند این شروط را پیش از عقد برای زوجین قرائت کرده و توضیح دهند، و امضای آن‌ها کاملا اختیاری است.
مهریه: علت وجود و عرف فعلی
مهریه در قوانین ایران یک حق مالی برای زن است که به محض وقوع عقد، مالک آن میشود.
علت وجود مهریه: فلسفه وجودی مهریه چندوجهی است. از یک سو، به عنوان هدیه و نشانه‌ای از تعهد مرد به زن در نظر گرفته میشود. از سوی دیگر، با توجه به عدم توازن در حقوقی مانند حق طلاق، مهریه به عنوان یک پشتوانه مالی و ابزار حمایتی برای زن عمل می‌کند تا در صورت بروز اختلاف یا جدایی، از نظر اقتصادی آسیب‌پذیر نباشد.
عرف فعلی: در حال حاضر، عرف ثابتی برای میزان مهریه وجود ندارد و تعیین آن کاملا توافقی است. در گذشته، مواردی مانند سال تولد شمسی یا میلادی و یا اعداد مذهبی مبنا قرار می‌گرفت. با این حال، به دلیل افزایش قیمت سکه و مشکلات ناشی از آن، بحث‌های زیادی در مجلس برای اصلاح قوانین مهریه مطرح شده است. طبق قوانین فعلی، تا سقف ۱۱۰ سکه از مهریه عندالمطالبه، ضمانت اجرای کیفری (حبس) دارد و برای مبالغ بالاتر، زن باید توانایی مالی مرد را اثبات کند. اخیرا طرح‌هایی برای کاهش این سقف به ۱۴ سکه در مجلس مطرح شده است، اما هنوز به قانون نهایی تبدیل نشده‌اند.
پرداخت مهریه: عندالاستطاعه و عندالمطالبه
نحوه پرداخت مهریه به دو صورت اصلی در عقدنامه مشخص میشود:
مهریه عندالمطالبه (قابل پرداخت به محض درخواست):
شرایط مطالبه: زن میتواند هر زمان که بخواهد، حتی بدون تصمیم برای طلاق، مهریه خود را مطالبه کند.
شرایط پرداخت: مرد موظف به پرداخت فوری آن است. اگر مرد توانایی پرداخت یکجای آن را نداشته باشد، میتواند با اثبات عدم توانایی مالی (اعسار) در دادگاه، درخواست تقسیط مهریه را بدهد.
ضمانت اجرا: در صورت عدم پرداخت مهریه یا اقساط آن (تا سقف ۱۱۰ سکه)، زن میتواند حکم جلب مرد را بگیرد.
مهریه عندالاستطاعه (قابل پرداخت در صورت توانایی مالی):
شرایط مطالبه و پرداخت: پرداخت مهریه منوط به داشتن توانایی مالی (استطاعت) مرد است.
اثبات استطاعت: در این حالت، بار اثبات بر عهده زن است. زن باید از طریق قانونی و با استعلام از نهادهایی مانند بانک مرکزی، اداره ثبت اسناد و راهنمایی و رانندگی، اموال و داراییهای مرد را به دادگاه معرفی کرده و توانایی مالی او را ثابت کند.
ضمانت اجرا: اگر استطاعت مالی مرد اثبات نشود، زن نمی‌تواند مهریه خود را دریافت کند و در این نوع مهریه، حکم جلب یا تقسیط وجود ندارد.
مجلس شورای اسلامی در حال بررسی طرح‌هایی است که ممکن است در آینده ماهیت مهریه را به طور کلی به سمت عندالاستطاعه تغییر دهد.
شرایط تنصیف اموال (تقسیم دارایی)
این شرط یکی از شروط چاپی در سندهای ازدواج است که اگر توسط مرد امضا شود، به زن این حق را می‌دهد که تحت شرایطی خاص، تا نصف دارایی کسب‌شده در طول زندگی مشترک را از مرد دریافت کند.
برای اجرای این شرط، تمام موارد زیر باید همزمان وجود داشته باشند:
امضای شرط توسط مرد: این شرط باید حتما در سند رسمی ازدواج توسط مرد امضا شده باشد.
درخواست طلاق از سوی مرد: طلاق باید به درخواست مرد باشد. این شرط در طلاق توافقی یا طلاق به درخواست زن (مگر در موارد خاص اثبات عسر و حرج) اجرا نمیشود.
عدم تخلف زن: دلیل درخواست طلاق نباید ناشی از سوءرفتار یا عدم ایفای وظایف زناشویی از سوی زن (نشوز) باشد.
داراییهای پس از ازدواج: این شرط فقط شامل اموالی میشود که مرد بعد از تاریخ عقد به دست آورده است. اموال موروثی، هدایا و داراییهای قبل از ازدواج مشمول این شرط نمی‌شوند.
موجود بودن اموال: دارایی باید در زمان طلاق موجود باشد. اموالی که پیش از ارائه دادخواست طلاق فروخته یا منتقل شده‌اند، قابل تقسیم نیستند.
در نهایت، دادگاه با بررسی شرایط، تعیین می‌کند که چه میزانی (تا سقف نصف) از اموال به زن تعلق گیرد.
