با درود و احترام، در پاسخ به پرسش‌های شما، موضوع را در دو بخش مجزا بررسی می‌کنیم:
۱. آیا کارشناس در گزارش اصلاحی، داور محسوب میشود؟
اصولا، کارشناس و داور دو جایگاه کاملا متفاوت دارند و کارشناس به خودی خود داور محسوب نمیشود. تفاوت‌های اصلی این دو به شرح زیر است:
نقش و ماهیت تصمیم: کارشناس نظر تخصصی و فنی خود را در قالب «نظریه کارشناسی» ارائه میدهد. این نظریه صرفا جنبه مشورتی دارد و برای قاضی یا داور الزام آور نیست. در مقابل، داور به اختلاف رسیدگی کرده و «رای داوری» صادر می‌کند که برای طرفین لازم الاجراست و اختلاف را خاتمه میدهد.
منشا انتخاب: کارشناس توسط دادگاه یا داور برای روشن شدن یک موضوع فنی انتخاب میشود، اما داور بر اساس توافق کتبی طرفین برای حل کل اختلاف تعیین می‌گردد.
اثر حقوقی: نظریه کارشناسی به تنهایی قابل اجرا نیست و باید مبنای رای دادگاه یا داور قرار گیرد. اما رای داور، مانند حکم دادگاه، دارای اعتبار امر مختومه بوده و مستقیما قابل اجراست.
حالت استثنا:
با این حال، اگر طرفین در توافقنامه خود (چه در گزارش اصلاحی و چه در قراردادی دیگر) به صراحت ذکر کنند که نظر کارشناس برای آن‌ها قطعی و لازم الاجرا بوده و قاطع دعوا محسوب میشود، در این صورت کارشناس عملا نقش داور را ایفا می‌کند. صرف استفاده از واژه «کارشناس» تعیین کننده نیست، بلکه محتوای توافق و اراده طرفین مبنی بر فصل خصومت اهمیت دارد. در مورد شما، اگر توافق صرفا بر «تعیین درصد مالکیت توسط کارشناس» باشد، این امر به معنای ارجاع به کارشناسی است نه داوری.
۲. آیا گزارش اصلاحی با فوت یکی از طرفین باطل میشود؟
پاسخ این سؤال بستگی به این دارد که کارشناس را «داور» بدانیم یا خیر.
اگر کارشناس، داور نباشد:
گزارش اصلاحی که در دادگاه تنظیم میشود، ماهیت یک قرارداد صلح قضایی را دارد. بر اساس ماده ۱۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، مفاد این گزارش نسبت به طرفین و وراث و قائم مقام قانونی آن‌ها نافذ و معتبر است. بنابراین، با فوت یکی از طرفین، گزارش اصلاحی باطل نمیشود و تعهدات ناشی از آن، از جمله توافق بر ارجاع به کارشناسی، به ورثه متوفی منتقل می‌گردد. ورثه موظف به اجرای توافق و پذیرش نظریه کارشناسی بر اساس شرایط گزارش اصلاحی هستند.
اگر کارشناس، داور محسوب شود:
در این حالت، موضوع کاملا متفاوت است. بر اساس بند ۱ ماده ۴۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی، با فوت یا حجر یکی از طرفین، داوری زایل میشود (از بین می‌رود) . در نتیجه، اگر توافق بر تعیین درصد مالکیت به عنوان یک شرط داوری تلقی شود، با فوت یکی از طرفین پیش از صدور رای نهایی، این توافق داوری باطل شده و دیگر نمی‌توان به آن استناد کرد. در این شرایط، ورثه باید برای حل اختلاف به دادگاه مراجعه کنند.
نتیجه گیری
در حالت عادی، کارشناسی که در گزارش اصلاحی برای تعیین درصد مالکیت تعیین شده، داور نیست. در این صورت، با فوت یکی از طرفین، گزارش اصلاحی به قوت خود باقی است و ورثه ایشان ملزم به اجرای مفاد آن هستند. اما اگر در متن گزارش اصلاحی، به کارشناس اختیاراتی معادل داور (مانند صدور رای قطعی و لازم الاجرا) داده شده باشد، با فوت یک طرف، شرط داوری باطل شده و ادامه کار توسط آن شخص ممکن نخواهد بود.
