سلام
در نظام حقوقی ایران، قواعد حاکم بر مطالبه خسارت دادرسی (شامل هزینه دادرسی و حق‌الوکاله) برای خواهان و خوانده و همچنین در دعاوی کیفری تفاوت‌های مهمی دارد. در ادامه پاسخ دقیق به تفکیک ارائه شده است:
۱. مطالبه خسارت توسط خوانده در دعاوی حقوقی
بله، بر اساس نص صریح قانون، اثبات سوء نیت خواهان (علم به غیر محق بودن) لازم است.
برخلاف خواهان که در صورت پیروزی، طبق «قاعده تسبیب» و ماده ۵۱۹ قانون آیین دادرسی مدنی، به طور معمول میتواند هزینه‌ها را از خوانده بازنده بگیرد، وضعیت برای خوانده متفاوت است. طبق تبصره ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی، خوانده تنها در صورتی میتواند خسارات ناشی از دادرسی را از خواهان مطالبه کند که ثابت نماید خواهان «عمدا و با علم به غیر محق بودن» در دادرسی اقدام به طرح دعوا کرده است.
نکته مهم: این یعنی اگر خواهان واقعا فکر می‌کرده حق با اوست اما نتوانسته آن را در دادگاه ثابت کند (مثلا فقدان دلیل کافی)، خوانده پیروز معمولا نمی‌تواند هزینه‌هایی مانند حق‌الوکاله وکیل خود را از او بگیرد، مگر اینکه «واهی بودن» دعوا و «سوء نیت» خواهان را نزد دادگاه ثابت کند.
۲. مطالبه خسارت در دعاوی کیفری
خیر، صرف صدور حکم برائت (عدم محکومیت) برای دریافت خسارت از شاکی خصوصی کفایت نمیکند، اما برای دریافت خسارت از دولت (در شرایط خاص) کافی است.
مطالبه از شاکی: متهم تبرئه‌شده تنها در صورتی میتواند از شاکی خصوصی خسارت بگیرد که ثابت کند شاکی با «سوء نیت» و به قصد اضرار اقدام به شکایت کرده است (عناوین مجرمانه‌ای مثل افترا). حق تظلم‌خواهی برای افراد محفوظ است و صرف اینکه نتوانند اتهام را ثابت کنند، آن‌ها را مسئول پرداخت خسارت نمیکند مگر اینکه شکایت آن‌ها کذب و مغرضانه بوده باشد.
مطالبه از دولت (بیت‌المال): طبق ماده ۲۵۵ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر فردی بازداشت شود و سپس بیگناهی او ثابت گردد (برائت یا منع تعقیب)، میتواند خسارت ایام بازداشت را از دولت مطالبه کند. در این مورد، اثبات سوء نیت کسی لازم نیست و صرف «بازداشت بی‌گناه» موجد حق جبران خسارت از صندوق دولت است (مگر اینکه بازداشت ناشی از خودداری متهم از ارائه اسناد یا تبانی خود او باشد).
۳. تاثیر تعدد عناوین (دادخواست/اتهام)
در صورت تعدد عناوین، پاسخ‌ها به تفکیک هر مورد اعمال می‌شود (اصل تفکیک دعاوی):
در امور حقوقی: اگر خواهان در برخی موارد دادخواست محق باشد و در برخی دیگر غیرمحق، دادگاه معمولا خسارات را تسهیم می‌کند (ماده ۵۱۶ آیین دادرسی مدنی). خوانده برای دریافت خسارت بخش‌هایی که در آن‌ها پیروز شده، همچنان باید شرط «سوء نیت خواهان» در طرح آن بخش‌های خاص را اثبات کند.
در امور کیفری: اگر متهم از برخی اتهامات تبرئه و در برخی محکوم شود، خسارتی بابت بخش‌های محکومیت دریافت نمیکند. اما برای بخش‌های تبرئه‌شده، اصول بند ۲ حاکم است؛ یعنی برای دریافت خسارت از شاکی باید ثابت کند آن اتهامات خاص، افترای عمدی بوده‌اند. تعدد اتهام به خودی خود استاندارد «اثبات سوء نیت» را تغییر نمی‌دهد.
