با سلام.
این سوال بسیار مهم و دقیقی است، زیرا قانون ارث در مورد سهم همسر در سال‌های بعد از فوت پدربزرگ شما تغییرات اساسی داشته است. در ادامه به صورت کامل و به تفکیک به سوالات شما پاسخ داده می‌شود.
پاسخ به سوال اول: کدام قانون حاکم است؟ قانون زمان فوت یا قانون جدید؟
پاسخ قطعی: قانونی که در زمان فوت پدربزرگ شما (سال ۱۳۷۸) حاکم بوده است، ملاک عمل برای تقسیم ارث ایشان میباشد.
* اصل حقوقی: در مسائل مربوط به ارث، لحظه فوت شخص، لحظه انتقال قهری و قانونی اموال به ورثه است. بنابراین، قوانین حاکم در همان لحظه (حین‌الفوت) مشخص می‌کند که چه کسانی وارث هستند و سهم هر یک چقدر است.
* عدم تاثیر قانون جدید: قانون جدید ارث که در سال ۱۳۸۷ اصلاح شد و به زن اجازه داد تا از قیمت زمین (عرصه) نیز ارث ببرد، عطف به ماسبق نمی‌شود. یعنی این قانون شامل حال کسانی که قبل از سال ۱۳۸۷ فوت کرده‌اند، نمی‌گردد.
* نتیجه: برای تقسیم ماترک پدربزرگتان، باید به طور کامل طبق مواد قانون مدنی که در سال ۱۳۷۸ لازم‌الاجرا بوده عمل کنید و اصلاحات سال ۱۳۸۷ به بعد هیچ تاثیری در پرونده شما ندارد.
پاسخ به سوال دوم: آیا به همسر ایشان از این اموال ارث می‌رسد؟
بر اساس قانون حاکم در سال ۱۳۷۸، وضعیت ارث بردن همسر (زوجه) از اموال مختلف به شرح زیر بود:
۱. خانه (شامل زمین و بنا):
در قانون قدیم، بین "عرصه" (زمین) و "اعیان" (ساختمان و بنای روی زمین) تفاوت وجود داشت.
* بنای خانه (اعیان): بله، همسر ایشان از قیمت بنا و ساختمان خانه ارث می‌برد.
* زمین خانه (عرصه): خیر، همسر ایشان از خود زمین یا قیمت زمین خانه هیچ سهمی نمی‌برد.
نحوه محاسبه: کارشناس رسمی دادگستری ارزش بنای خانه را به صورت جداگانه مشخص می‌کند و همسر متوفی (اگر پدربزرگتان فرزند داشته باشد) به میزان یک‌هشتم (۱/۸) از قیمت آن بنا را به ارث می‌برد. سایر ورثه موظف هستند این مبلغ را به او (یا به ورثه او) پرداخت کنند.
۲. زمین (چه کشاورزی و چه غیر آن):
* خیر. طبق ماده ۹۴۶ قانون مدنی سابق (قبل از اصلاحات سال ۱۳۸۷)، زن از اموال غیرمنقول (زمین، باغ، مزرعه) هیچ ارثی نمی‌برد، نه از خود مال و نه از قیمت آن. بنابراین همسر دوم پدربزرگ شما هیچ سهمی از زمین‌های ایشان نخواهد داشت.
۳. آب کشاورزی (سبو و جرعه):
* خیر. حقابه یا حقوق مربوط به آب کشاورزی، جزء حقوق وابسته به زمین محسوب می‌شود و در حکم اموال غیرمنقول است. از آنجایی که زن طبق قانون آن زمان از خود زمین ارث نمی‌برده، از حقوق تبعی و وابسته به آن مانند حقابه نیز ارث نمی‌برد.
