امکان نقطه‌زنی تا چند ماه وجود دارد؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

پاسخ را باید در دو محور جدا از هم دید:

۱) مقررات نگه‌داری «داده‌های ترافیکی و موقعیتی» نزد اپراتورهای تلفن همراه؛
۲) اختیارات مقام قضایی برای مطالبه‌ی آن داده‌ها.

────────────────────────────
۱) داده‌ای که برای «نقطه‌زنی» استفاده می‌شود چیست؟
────────────────────────────
منظور از «نقطه‌زنی» در ادبیات پلیس و دادگاه، در واقع استخراج Cell ID یا LAC هر بار متصل‑شدن سیم‌کارت به BTS است؛ ساده‌تر بگوییم: موقعیت دکل آنتنی که گوشی در لحظه‌ی برقراری تماس، ارسال/دریافت SMS یا ثبت در شبکه به آن وصل بوده است.

این دیتا از دو منبع در اپراتورها نگه‌داری می‌شود:
الف) CDR (Call Detail Record)‌: شامل شماره‌های تماس، زمان، مدت و آی‌دی BTS؛
ب) فایل‌های Location Update / Attach & Detach که جزئی‌تر است ولی عمر نگه‌داری کوتاه‌تری دارد.

────────────────────────────
۲) مدت زمان نگه‌داری طبق مقررات
────────────────────────────

۱. «دستور‌العمل صیانت از داده‌های ترافیک و اطلاعات مشترکین» (مصوب ۱۳۹۳ شورایعالی فضای مجازی):
– اپراتورها مکلف‌اند CDR را حداقل «شش ماه» و حداکثر «دو سال» نگه دارند.

۲. «بند ۵‑۲ پیوست امنیتی پروانه اپراتورهای سیار» (CRA):
– داده‌های ترافیکی و محلی به نحوی ذخیره شود که در صورت دستور مراجع قضایی تا «۱۸۰ روز گذشته» بدون بازیابی آرشیوی قابل ارائه باشد؛ برای بیش از ۱۸۰ روز به‌صورت سرد (آفلاین) و آرشیوی تا «دو سال».

۳. «آیین‌نامه اجرایی ماده قانون جرائم رایانه‌ای» (آیین‌نامه نگه‌داری داده‌ها) مصوب ۱۳۹۵ هیات وزیران:
– ماده ۳: داده‌های تراکنشی و مکانی حداقل شش ماه ذخیره؛ تبصره: بعد از شش ماه می‌تواند تلخیص شود مشروط به قابلیت بازیابی در صورت دستور قضایی.

در عمل فنی اپراتورها:
• دسترسی سریع (online) ≈ ۹۰ تا ۱۸۰ روز؛
• دسترسی آرشیوی (backup tape / storage سرد) تا ۲۴ ماه؛ استخراجش زمان و هزینه‌ی بیشتری می‌برد.

────────────────────────────
۳) نقش قاضی و «فشار» برای بازه‌ی طولانی‌تر
────────────────────────────

قاضی تحقیق (بازپرس یا دادیار) مطابق مواد ۱۵۰ و ۱۵۴ قانون آیین دادرسی کیفری می‌تواند هر نوع داده‌ی ارتباطی را مطالبه کند؛ اپراتور «تا میزان موجودی واقعی» ملزم به پاسخ است. یعنی:

🟢 اگر داده واقعا ذخیره مانده باشد (مثلا در آرشیو دو‑ساله) اپراتور باید با دستور قضایی آن را بازیابی و تحویل دهد—حتی اگر هزینه و زمان بیشتری ببرد.

🔴 ولی اگر دوره‌ی نگه‌داری منقضی شده و فایل‌ها پاک شده باشند، هیچ مقام قضایی—حتی دیوان عالی—نمی‌تواند اپراتور را مکلف به «خلق» داده‌ی نابودشده کند. مسئولیت اپراتور فقط در حد الزامی است که مقررات برای حفظ داده تعیین کرده؛ پس از آن، عدم وجود فایل تخلف محسوب نمی‌شود.

بنابراین «فشار یا پافشاری قاضی» فقط در دو حالت مؤثر است:
۱) اپراتور به بهانه‌ی سختی کار یا نبود بودجه همکاری نمی‌کند در حالی که فایل در آرشیو هست. در این صورت می‌توان با دستور «حکم جلب مسئول فنی» یا «جریمه اداره‌کل حقوقی اپراتور» اجبار کرد.
۲) داده هنوز در بازه‌ی مقرر (≤۲۴ ماه) است ولی واحد پاسخ‌گویی اپراتور کوتاهی می‌کند.

اما اگر واقعا بیش از دو سال گذشته باشد یا فایل طبق دستورالعمل داخلی پس از شش ماه پاک شده باشد، قاضی عملا راهی جز پذیرش «عدم امکان ارائه» ندارد و مجبور است از سایر دلایل استفاده کند.

────────────────────────────
۴) جمع‌بندی کاربردی
────────────────────────────
• «نقطه‌زنی آنی» (Live Tracking) از لحظه صدور دستور تا هر زمان که دستور ادامه داشته باشد قابل انجام است.
• «نقطه‌زنی گذشته» معمولا تا ۶ ماه به‌صورت برخط و تا ۲۴ ماه به‌صورت آرشیوی ممکن است؛ بیشتر از آن در عمل ناپیداست.
• پافشاری قاضی می‌تواند اپراتور را وادار به جست‌وجوی آرشیو و تحمل هزینه کند، اما نمی‌تواند داده‌ای را که واقعا پاک یا اصلا ذخیره نشده بازگرداند.

اگر بازه‌ای حدود یک تا دو سال مد نظر است، پیشنهاد می‌شود در متن دستور قضایی صراحتا قید شود «در صورت نگه‌داری آرشیوی، نسبت به بازیابی و تحویل فایل‌های BTS و CDR اقدام گردد» تا بهانۀ «آنلاین نبود» پذیرفته نشود.