آیا مجازات اظهارات کذب در کلانتری وجود دارد؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام
پاسخ را در سه بخش می‌آورم تا دقیقا روشن شود چه‌زمان «دروغ گفتن در کلانتری» جرم است و چه‌زمان نیست؛ و آیا پنهان شدن پشت عبارت «نقل‌ قول شنیده‌ام» مشکل را حل می‌کند یا نه.

────────────────────────
۱. چه نوع دروغ‌هایی اصلا جرم نیست؟
────────────────────────
الف) دروغ متهم درباره‌ی خودش
متهم حق دارد سکوت کند یا حتی واقعیت را انکار کند؛ قانون هیچ مجازاتی برای «دفاع دروغ» پیش‌بینی نکرده است. بنابراین اگر شخصی که مورد اتهام است در کلانتری خود را بی‌گناه معرفی کند یا جزئیات حادثه را وارونه بگوید، به‌خاطر همین دروغ مستقلـا تعقیب نمی‌شود (اصل منع خود‌ـ‌سزا دهی).

ب) اشتباه صادقانه (نبود سوءنیت)
اگر کسی واقعا باور داشته باشد مطلبی درست است و همان را می‌گوید اما بعدا خلافش ثابت شود، سوءنیت «عالما و عامدا» وجود ندارد؛ پس عنوان مجرمانه شکل نمی‌گیرد.

────────────────────────
۲. کی دروغ کلانتری تبدیل به جرم می‌شود؟
────────────────────────
قانون‌گذار سه عنوان اصلی دارد:

۱) نشر اکاذیب به قصد اضرار یا تشویش
عنصر قانونی:
– «هر کس با ارسال شکایت‌نامه، گزارش یا به هر نحو دیگری اکاذیب را اظهار کند یا اعمالی را بر خلاف واقع به کسی نسبت دهد خواه صریحا، خواه به صورت *نقل قول*… به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان.»
مجازات: ۲ ماه تا ۲ سال حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق.
نکته: عبارت «به عنوان نقل قول» صراحت دارد؛ یعنی گفتن «فلانی گفت که…» اگر کذب بودن را می‌دانید، شما را معاف نمی‌کند.

۲) گزارش خلاف واقع به مراجع رسمی
شرایط ویژه:
– گزارش کذب باید موجب تعقیب یا تحت نظر قرار گرفتن شخص معین شود.
– قصد متهم کردن باید احراز شود.
مجازات: ۶ ماه تا ۲ سال حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق.

۳) شهادت کذب
– فقط وقتی است که فرد «به عنوان شاهد» در دادگاه (نه کلانتری) قسم می‌خورد و دروغ می‌گوید.
مجازات: ۳ ماه و یک روز تا ۲ سال حبس و یا ۱ تا ۴ میلیون تومان جزای نقدی.

بنابراین اگر کسی در کلانتری:
• آگاهانه و عامدانه جرم یا عمل خلافی را به دیگری نسبت دهد، یا
• گزارشی بدهد که منتهی به تعقیب بی‌گناهی شود،
زیر یکی از مواد ۶۹۸ یا ۶۹۹ قرار می‌گیرد و قابل پیگرد است.

────────────────────────
۳. «فقط نقل قول کردم»؛ سپر امن است؟
────────────────────────
خیر. خود ماده قانون مجازات می‌گوید: «… خواه صریحا و خواه به عنوان نقل قول…»
شرط جرم بودن دو چیز است:
الف) بدانید مطلب دروغ است.
ب) قصد اضرار به شخص یا تشویش اذهان داشته باشید.
اگر این دو عنصر ثابت شود، تکرار دروغ جرم است؛ و اگر احراز نشود (مثلا واقعا خبر داشتید ولی شک کردید و پیگیری نکردید)، جرم منتفی است.

────────────────────────
۴. جمع‌بندی کاربردی
────────────────────────
• متهمی که درباره‌ی نقش خودش دروغ می‌گوید جرم جداگانه‌ای مرتکب نمی‌شود.
• شاهد یا خبر‌ دهنده‌ای که عمدا در کلانتری دروغ می‌گوید، می‌تواند تحت عنوان «نشر اکاذیب» یا «گزارش خلاف واقع» تعقیب شود؛ اگر در دادگاه شهادت داده باشد، «شهادت کذب» هم مطرح می‌شود.
• افزودن عبارت «شنیدم که…» وقتی دروغ بودن مطلب را می‌دانید، مسئولیت کیفری را رفع نمی‌کند.

بنابراین بسته به کیفیت دروغ و نتیجه آن، ممکن است هیچ مجازاتی در کار نباشد یا حبس و شلاق تا دو سال/۷۴ ضربه متوجه گوینده شود.