خسارات ناشی از دوران نامزدی

یکی از مسائلی که در قانون حمایت خانواده در صلاحیت دادگاههای خانواده دانسته شده، موضوع رسیدگی به چگونگی جبران خسارات ناشی از دوره نامزدی است.

البته این خسارات تاثیرات روحی و روانی بویژه در خصوص خانواده دختر دارد، و گرچه تحت عنوان زیان معنوی حسب قوانین جاری در محاکم دادگستری قابل جبران است، لیکن بلحاظ معضلات اثبات و احراز آنها توسط دادگاهها، مراجعین به مراجع قضایی از اینجهت چندان رضایتی از نتیجه ی دادخواهی ندارند.

اما در مورد ماهیت حقوقی هدایایی که در دوران نامزدی بین دختر و پسر رد و بدل می شود یا کادوهایی که متعاقب اجرای صیغه عقد از طرف زوجین و بستگان به آنها داده می شود، از نظر حقوقی احکام متفاوتی دارد، لذا در این نوشتار از مجموعه حقوقی بنیاد وکلا در ابتداء اشاره ای به وضعیت حقوقی هدایای قبل از ازدواج خواهد شد، سپس ماهیت حقوقی و چگونگی استرداد هدایای پس از ازدواج مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

لیکن پیش از ورود در بحث اصلی شایسته است اشاره شود، از جمله مسائلی که قبل از خواستگاری باید مورد توجه قرار گیرد، موضوع موانع نکاح است که عبارتند از:

قرابت (نسبی، سببی و رضاعی)
شوهرداشتن زن
عده زن
طلاق بار سوم و نهم
کفر
احرام
لعان
خارجی بودن زن یا مرد، که در بخش های دیگر این مجموعه به تفصیل آنها پراخته شده است.

استرداد هدایای قبل از ازدواج

به موجب قانون مدنی هر یک از نامزدها می توانند در صورت بر هم خوردن وصلت، هدایایی را که به طرف دیگر یا ابوین او برای وصلت منظور داده شده، مطالبه کنند. و اگر عین هدایا موجود نباشد مستحق قیمت هدایایی خواهد بود که عادتا نگاه داشته می شود، مگر اینکه آن هدایا بدون تقصیر طرف دیگر تلف شده باشد.

این شرایط به شرح ذیل عبارتند از:

وصلت منظور بهم خورده و بنا نباشد که ازدواج صورت گیرد؛ در این صورت هدایایی که هر یک از طرفین به طرف دیگر و خانواده او داده است قابل مطالبه و استرداد خواهد بود.
این هدایا به منظور و در راستای وصلت طرفین و نه به انگیزه دیگری تقدیم شده باشد.
چنانچه عین هدایا موجود است، عین قابل مطالبه و استرداد است اما چنانچه عین موجود نیست، صرفا قیمت هدایایی قابل مطالبه است که عادتا نگاه داشته می شود؛ به عنوان مثال، هدایای مصرف شدنی که با مصرف عین آن از بین می رود، مانند عطر و ادکلن از شمول این بند خارج است.
قیمت هدایای نگاه داشتنی که تلف شده اند، در صورتی قابل مطالبه است که با تقصیر هدیه گیرنده تلف شده باشد.
به هم خوردن وصلت به دلیل فوت یکی از طرفین نباشد.

در صورتی که انحلال نامزدی ناشی از فوت یکی از نامزد ها باشد، اگر هدایا موجود باشد، حکم آن تفاوتی نداشته و باز هم می توان هدایا را مسترد کرد.

این در حالی است که چنانچه هدایا موجود نباشد (چه به صورت عمدی یا غیر عمد) درخواست استرداد قیمت آنها توجیه قانونی نداشته و عمل نخواهد شد.

استرداد هدایای پس از ازدواج

قانون مدنی صرفا وضعیت حقوقی هدایای قبل از عقد نکاح را روشن نموده و اشاره ای به هدایای پس از ازدواج نکرده است، بدین جهت بایستی ماهیت حقوقی آنها را، تحت سایر عناوین قانونی مانند هبه جست و جو نمود؛ لذا در این وضعیت، تقدیم هدایا مشمول احکام هبه خواهد بود.

مطابق قانون مدنی هبه (هدیه) به قراردادی گفته می شود که به موجب آن یک نفر مالی را مجانا به کس دیگری تملیک می کند.

البته بعد از تقدیم مورد هبه، هدیه دهنده حق استرداد با بقای عین آنرا دارد، مگر در موارد ذیل:

در صورتی که هبه معوض بوده و عوض هم داده شده باشد.
در صورتی که موضوع هبه از ملکیت هبه گیرنده خارج شده یا متعلق حق غیر واقع شود، خواه غیر ارادی مانند اینکه وی، محجور شود؛ خواه اختیاری مثل اینکه مورد هبه به رهن داده شود.
در صورتی که در موضوع هبه تغییری حاصل شود. بطور مثال تکه پارچه ای کت و شلوار شود یا اینکه خانه کلنگی موضوع بخشش، تخریب و تبدیل به آپارتمانی دیگر شده باشد.

بیشتر بخوانید: ایام نامزدی و اشتباهات رایج

بنابراین چنانچه پس از عقد نکاح، هدایایی از طرف زوجین یا بستگان آنها به طرف دیگر تقدیم شود، تنها در موارد ذیل هدایا قابل مطالبه و استرداد خواهد بود:

الف) مال مورد هدیه باقی بوده و از بین نرفته باشد. به عنوان مثال چنانچه هدیه یک دستگاه چرخ خیاطی بوده که از ناحیه زوج به زوجه اهدا شده و این وسیله در اثر آتش سوزی و امثال آن تلف شده باشد، قابل استرداد و مطالبه نخواهد بود.

در این فرض بر خلاف هدایای قبل از عقد که گفته شد، حتی قیمت آن نیز با وجود اینکه از نوع هدایای ذاتا قابل نگاه داشتن است، قابل مطالبه نیست؛ چه بر اثر تقصیر خانواده زوجه تلف شده باشد و چه به دلیلی غیر از آن.

ب) در صورتی که هبه از نوع معوض نباشد و چنانچه از نوع معوض بوده باشد، عوض داده نشده باشد؛ به عنوان مثال خانواده زوج شرط کنند که در قبال چرخ خیاطی که هدیه می کنند، یک دستگاه ماشین ریش تراش دریافت کنند که در این صورت چنانچه چرخ خیاطی را داده و ریش تراش را تحویل گرفته باشند، بدیهی است که حق رجوع به چرخ خیاطی را نخواهند داشت.

وضعیت استرداد هزینه های متفرقه

نامزدها پس از مشخص شدن قرار ازدواج در تدارک زندگی آینده خود، هزینه ها و مخارجی را متحمل می شوند؛ از قبیل هزینه های تالار، لباس و جشن ازدواج که توصیه اکید به ساده گیری برگزاری این مراسم ها نیز شده است.

اینک پرسشی که در اینجا مطرح می شود، این است که اگر یکی از طرفین از ازدواج و نکاح امتناع کند، پرداخت این مخارج، قابل استرداد از طرف منصرف از ازدواج است یا خیر؟

گرچه باید گفت هیچ فردی را نمی توان به اجبار به همسری دیگری درآورد، لیکن استفاده از این حق قانونی نمی تواند موجب ورود ضرر و زیان به طرف دیگری شود و به موجب قاعده تسبیب، اگر موجبات زیان دیگری فراهم آمد، بدون داشتن اجبار برای ازدواج، طرف منصرف مکلف به جبران خسارت مادی و معنوی خواهد بود.

برای کسب اطلاعات بیشتر و مشورت با متخصص این زمینه، میتوانید از خدمات مشاوره حقوقی تلفنی در زمینه خانواده بنیاد وکلا استفاده کنید.