- مهر و موم یعنی بستن و پلمب اموال برای حفظ آنها، و تحریر ترکه یعنی تعیین مقدار ترکه و دیون متوفی (مواد ۱۶۲ و ۲۰۶ قانون امور حسبی).
- حق درخواست مهر و موم فقط برای ورثه و نمایندهٔ قانونی آنها، وصی، موصیله در صورتی که وصیت به جزء مشاع شده باشد، و طلبکاری است که طلبش مستند به سند رسمی یا حکم قطعی باشد (مادهٔ ۱۶۷).
- بعد از تحریر ترکه، درخواست مهر و موم دیگر پذیرفته نمی‌شود؛ اگر در اثنای تحریر درخواست کنید فقط بخش تحریرنشده مهر و موم میشود (مادهٔ ۱۹۲).
چه زمانی به دادخواست مهر و موم و تحریر ماترک نیاز دارید؟
- اموال در دست یکی از ورثه استپدر یا مادر فوت کرده و کلید خانه، طلا، اسناد یا حساب‌ها عملاً نزد یکی از ورثه است. با مهر و موم، اموال تا روشن‌شدن سهم‌ها بسته میشود و با تحریر ترکه صورت دقیق آن برداشته میشود.
- میان ورثه صغیر یا غایب هستاگر یکی از ورثه محجور است و ولی یا وصی یا قیم ندارد، یا غایبی هست که نماینده ندارد، دادرس پس از مهر و موم موضوع را به دادستان اطلاع میدهد تا قیم یا امین تعیین شود (مواد ۱۷۲ و ۱۷۳).
- می‌خواهید بدانید ترکه بدهکار است یا نهپیش از آنکه ترکه را قبول کنید و مسئول پرداخت دیون شوید، تحریر ترکه مقدار دارایی و بدهی را روشن میکند؛ سپس می‌توانید مطابق صورت تحریر قبول کنید یا ترکه را رد کنید (مواد ۲۰۶ و ۲۴۰).
- طلبکار متوفی هستیداگر طلب شما مستند به سند رسمی یا حکم قطعی است و در برابر آن رهنی گرفته نشده و ترتیب دیگری هم برای تأمین طلب نیست، به مقدار طلب حق درخواست مهر و موم دارید (بند ۳ مادهٔ ۱۶۷).
- فوت در خانهٔ اجاره‌ای یا مهمان‌خانهاگر کسی در خانهٔ استیجاری یا مهمان‌خانه فوت کند و کسی برای حفظ اموالش نباشد، دادگاه پس از اطلاع خودش اقدام میکند و مالک خانه یا مدیر مهمان‌خانه مکلف به اطلاع‌دادن است (مادهٔ ۱۶۸).
مهر و موم ترکه و تحریر ترکه چیست و چه فرقی دارند؟
«امور راجع به ترکه» یعنی اقداماتی که برای حفظ ترکه و رساندن آن به صاحبان حق انجام میشود؛ خودِ قانون از مهر و موم، تحریر ترکه و ادارهٔ ترکه به‌عنوان نمونه‌های آن نام برده است (مادهٔ ۱۶۲ قانون امور حسبی).
مهر و موم یک اقدام حفاظتی و فوری است: دادگاه اتاق، صندوق، گنجه یا محل نگهداری اموال را می‌بندد و با مهر مخصوص پلمب میکند تا کسی نتواند چیزی از ترکه بردارد یا پنهان کند. در صورت‌مجلس مهر و موم باید ساعت و تاریخ، علت مهر و موم، مشخصات درخواست‌کننده، محل مهر و موم، وصف اجمالی اشیایی که مهر و موم نشده و اظهار کتبی کسانی که با متوفی زندگی می‌کرده‌اند نوشته شود (مادهٔ ۱۷۶).
تحریر ترکه گام بعدی و ماهیتاً کارِ حسابداری است: مقصود از آن «تعیین مقدار ترکه و دیون متوفی» است (مادهٔ ۲۰۶)؛ یعنی صورتی از اموال منقول با تعیین بها، وزن و عیار طلا و نقره، نقدینه، اوراق بهادار، اسناد و نام رقبات غیرمنقول برداشته میشود (مادهٔ ۲۱۳) و مطالبات و بدهی‌هایی که به موجب احکام نهایی، اسناد رسمی، دفاتر متوفی یا اقرار مدیونین و ورثه مسلم است هم در آن نوشته میشود (مادهٔ ۲۱۵).
ترتیب این دو مهم است: بعد از تحریر ترکه دیگر درخواست مهر و موم پذیرفته نمی‌شود و اگر در اثنای تحریر درخواست مهر و موم بدهید، فقط همان مقداری که تحریر نشده مهر و موم می‌گردد (مادهٔ ۱۹۲). پس اگر نگران جابه‌جایی اموال هستید، مهر و موم را عقب نیندازید.
چه کسی حق درخواست مهر و موم یا تحریر ترکه دارد؟
قانون فهرست بسته‌ای دارد و هر ذی‌نفعی در این فهرست نیست. طبق مادهٔ ۱۶۷، درخواست مهر و موم از این اشخاص پذیرفته میشود:
- هر یک از ورثهٔ متوفی یا نمایندهٔ قانونی آنها؛
- موصیله، تنها در صورتی که وصیت به جزء مشاع شده باشد — اگر وصیت به مال معینی شده باشد این حق را ندارد؛
- طلبکار متوفی، به مقدار طلب، مشروط بر آنکه طلب او مستند به سند رسمی یا حکم قطعی باشد و در مقابل طلب رهن نبوده و ترتیب دیگری هم برای تأمین طلب نشده باشد؛
- کسی که از طرف متوفی به عنوان وصایت معین شده باشد.
برای تحریر ترکه فهرست باریک‌تر است: درخواست تحریر فقط از ورثه یا نمایندهٔ قانونی آنها و از وصیِ ادارهٔ اموال پذیرفته میشود (مادهٔ ۲۰۷)؛ یعنی طلبکار می‌تواند مهر و موم بخواهد اما تحریر ترکه را نمی‌تواند مستقلاً درخواست کند. افزون بر این، امین غایب و قیم محجور مکلف‌اند ظرف ده روز از تاریخ تعیین و ابلاغ سمتشان، اگر ترکه تحریر نشده باشد، درخواست تحریر بدهند (مادهٔ ۲۰۸) و قیم به‌محض انتصاب، اگر سهم محجور از ترکه معین نشده باشد، باید همین درخواست را بدهد (مادهٔ ۲۰۹).
در دو حالت دادگاه بدون درخواست و پس از اطلاع اقدام میکند: فوت در خانهٔ استیجاری یا مهمان‌خانه و مانند آن وقتی کسی برای حفظ اموال نیست، و موردی که اموال دولتی یا عمومی نزد متوفی امانت باشد؛ در حالت دوم مهر و موم فقط نسبت به همان اموال دولتی یا عمومی انجام میشود مگر اشخاص صلاحیت‌دار نسبت به بقیهٔ اموال هم درخواست بدهند (مواد ۱۶۸ و ۱۶۹).
کدام دادگاه صالح است و اگر اموال در شهر دیگری باشد؟
صلاحیت محلی در امور ترکه با آخرین اقامتگاه متوفی در ایران است؛ اگر متوفی در ایران اقامتگاه نداشته، با دادگاهی است که آخرین محل سکنای او در حوزهٔ آن بوده (مادهٔ ۱۶۳ قانون امور حسبی). اگر نه اقامتگاه و نه محل سکنایی در ایران نداشته، دادگاه محل وقوع ترکه صالح است و اگر ترکه در جاهای مختلف باشد، دادگاهی که مال غیرمنقول در حوزهٔ آن است؛ و در فرض تعدد حوزه‌ها، دادگاهی که قبلاً شروع به اقدام کرده است (مادهٔ ۱۶۴).
اگر تمام یا بخشی از اموال در حوزهٔ دادگاه دیگری باشد، همان دادگاهِ محل وقوع مال اقدامات حفظی از قبیل مهر و موم را انجام میدهد و رونوشت صورت‌مجلس عملیات خود را برای دادگاه صالح به امور ترکه می‌فرستد (مادهٔ ۱۶۵). این نکته را حتماً در دادخواست بنویسید تا پرونده میان دو شهر معطل نماند.
از نظر صلاحیت ذاتی، امروز حصر وراثت، تحریر ترکه، مهر و موم و رفع آن در صلاحیت دادگاه صلح است (بند ۶ مادهٔ ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲) و شورا صرفاً در امر صلح و سازش اقدام میکند (مادهٔ ۱۴ همان قانون). ثبت پرونده در همهٔ حالت‌ها از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میشود و ابلاغ‌ها از راه سامانهٔ ثنا می‌آید؛ دفتر خدمات، پرونده را به مرجع صالح ارجاع میدهد.
مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما می‌خواهیم
- گواهی فوت متوفی و شناسنامهٔ باطل‌شدهٔ او.
- مدرکی که نسبت شما با متوفی یا سِمت شما را نشان دهد: شناسنامه و کارت ملی وارث، وصیت‌نامه برای وصی یا موصیله، یا سند رسمی و حکم قطعیِ طلب برای طلبکار.
- نشانی آخرین اقامتگاه متوفی (اجاره‌نامه، قبض خدمات، گواهی نیروی انتظامی یا شورای محل) که مبنای تعیین دادگاه صالح است.
- فهرست اموال با نشانی و مشخصات: پلاک ثبتی ملک، شمارهٔ انتظامی خودرو، نام بانک و شمارهٔ حساب یا صندوق امانات، و محل نگهداری اموال منقول و اینکه کلید یا تصرف نزد چه کسی است.
- مشخصات و نشانی همهٔ ورثه و اگر میان آنها محجور یا غایبی هست، مدارک مربوط به ولایت، وصایت، قیمومت یا امانت.
- کارت ملی خودتان و ثبت‌نام در سامانهٔ ثنا؛ در صورت وکالت، وکالت‌نامهٔ وکیل.
هرچه فهرست اموال و محل نگهداری آنها دقیق‌تر باشد، مهر و موم سریع‌تر و کم‌اختلاف‌تر انجام میشود؛ اموالی که مهر و موم آنها ممکن نیست صورت اجمالی برداشته میشود و در صورت لزوم نگهبان گمارده می‌گردد (مادهٔ ۱۷۹).
مراحل ثبت و رسیدگی به درخواست مهر و موم و تحریر ماترک
- ۱تنظیم و ثبت درخواستدرخواست در امور حسبی می‌تواند کتبی یا شفاهی باشد (مادهٔ ۱۳ قانون امور حسبی)، اما در عمل روی برگ دادخواست نوشته و از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود؛ مشخصات متوفی، همهٔ ورثه، سِمت شما و صورت اموال در آن می‌آید.
- ۲تعیین وقت و مهر و موم اموالرئیس دادگاه در مواردی که باید مهر و موم شود فوراً خود یا با کارمند علی‌البدل اقدام میکند و اگر تأخیری پیش بیاید علت آن را در صورت‌مجلس مینویسد (مادهٔ ۱۷۴). وقت مهر و موم به اشخاص ذی‌نفع اطلاع داده میشود ولی این اطلاع نباید باعث تأخیر شود (مادهٔ ۱۷۵).
- ۳تنظیم صورت‌مجلس و نگهداری کلیدهاصورت‌مجلس با ده نکتهٔ مقرر در مادهٔ ۱۷۶ نوشته و امضا میشود؛ کلید قفل‌هایی که روی آنها مهر و موم شده در دادگاه بایگانی و همین امر در صورت‌مجلس قید می‌گردد (مادهٔ ۱۷۸).
- ۴درخواست رفع مهر و مومهمان کسانی که حق درخواست مهر و موم دارند میتوانند رفع آن را هم بخواهند (مادهٔ ۱۹۴). اگر میان ورثه غایب یا محجور باشد، رفع مهر و موم پس از تعیین وکیل یا امین برای غایب و قیم برای محجور انجام میشود (مادهٔ ۱۹۹).
- ۵آگهی و تعیین وقت تحریر ترکهدادگاه وقتی را که کمتر از یک ماه و بیش از سه ماه از تاریخ نشر آگهی نباشد تعیین و در یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار آگهی میکند تا ورثه، بستانکاران، بدهکاران و صاحبان حق حاضر شوند؛ برای ورثه، وصی و موصی‌لهِ معین و مقیم حوزه احضاریه هم فرستاده میشود (مادهٔ ۲۱۰).
- ۶برداشتن صورت ترکه و ارزیابیصورت اموال با تعیین بها، وزن و عیار طلا و نقره، نقدینه، اوراق بهادار، اسناد و نام رقبات غیرمنقول برداشته میشود (مادهٔ ۲۱۳) و ارزیابی اموال منقول با ارزیابی انجام می‌گیرد که مورد تراضی ورثه یا مورد اعتماد دادرس باشد (مادهٔ ۲۱۴). غیبت کسانی که احضار شده‌اند مانع تحریر نیست (مادهٔ ۲۱۲).
- ۷اعلام خاتمهٔ تحریرپایان تحریر ترکه به ورثه اطلاع داده میشود و اگر ورثه یا اقامتگاه آنها معین نباشد این اطلاع با آگهی در روزنامه انجام می‌گیرد (مادهٔ ۲۲۴)؛ صورت ترکه و صورت‌مجلس در دفتر دادگاه بایگانی می‌ماند و ذی‌نفعان میتوانند رونوشت بگیرند (مادهٔ ۲۲۲).
هزینه‌های مهر و موم و تحریر ترکه چقدر است؟
سه دسته هزینه را از هم جدا کنید:
- هزینهٔ دادرسی: برای درخواست‌های حسبی مانند مهر و موم و تحریر ترکه، هزینه بر اساس تعرفهٔ سالانهٔ هزینه‌های دادرسی پرداخت میشود؛ این تعرفه هر سال تغییر میکند و به شکل ابطال تمبر یا واریز به حساب خزانه پرداخت می‌گردد (مادهٔ ۵۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی). به همین دلیل هیچ رقمی در این صفحه نوشته نمی‌شود؛ رقم روز را دفتر خدمات قضایی به شما می‌گوید.
- هزینه‌های اجرای کار: مهم‌ترین آنها هزینهٔ آگهی در روزنامهٔ کثیرالانتشار برای تحریر ترکه (مادهٔ ۲۱۰) و دستمزد ارزیاب برای قیمت‌گذاری اموال منقول است (مادهٔ ۲۱۴). اگر برای اموال نگهبان گمارده شود، هزینهٔ آن هم بر عهدهٔ ترکه است.
- دستمزد وکیل: جدا از دو مورد بالا است و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت، در همان گفتوگو اعلام میکند. اگر وکالت‌نامه ثبت شود، ابطال تمبر مالیاتی وکالت هم به آن اضافه میشود.
دو نکتهٔ مالی که کمتر دیده میشود: هزینهٔ کفن و دفن متوفی با رعایت شئون او از وجه نقد ترکه برداشته میشود و اگر وجه نقدی نباشد بخشی از ترکه فروخته و بقیه مهر و موم می‌گردد (مادهٔ ۱۹۰)؛ و اشیای ضایع‌شدنی، یا اشیایی که نگهداری‌شان هزینهٔ بی‌تناسب دارد، یا اموال کم‌قیمتِ حجیم، ممکن است مهر و موم نشوند و در صورتی که مورد احتیاج اشخاص واجب‌النفقه نباشند فروخته و پول آنها در صندوق دادگستری یا یکی از بانک‌های معتبر تودیع میشود (مادهٔ ۱۹۳).
بعد از تحریر ترکه چه اتفاقی می‌افتد؟ مهلت قبول یا رد ترکه
تحریر ترکه فقط یک فهرست نیست؛ در فاصلهٔ آن، قانون چند اثر مهم بار میکند:
- در مدتی که ترکه تحریر میشود، تصرف در ترکه ممنوع است مگر تصرفاتی که برای اداره و حفظ ترکه لازم است (مادهٔ ۲۱۸).
- عملیات اجرایی راجع به بدهی متوفی معلق می‌ماند (مادهٔ ۲۱۹) و مرور زمان نسبت به مطالبات متوفی جاری نمی‌شود (مادهٔ ۲۲۰).
- دعاوی راجع به ترکه یا بدهی متوفی در این مدت توقیف میشود، ولی به درخواست مدعی ممکن است خواسته تأمین شود (مادهٔ ۲۲۱).
پس از پایان تحریر، تصمیم اصلی با ورثه است: میتوانند ترکه را قبول کنند و دیون را بپردازند، آن را رد کنند تا به بستانکاران داده شود، یا قبول و رد خود را منوط به تحریر ترکه کنند و پس از آن مطابق صورت تحریر تصمیم بگیرند (مادهٔ ۲۴۰). مهلت رد ترکه یک ماه از تاریخ اطلاع وارث از فوت مورث است و اگر ترکه تحریر شده باشد، این یک ماه از تاریخ ابلاغ خاتمهٔ تحریر ترکه شروع میشود (مواد ۲۵۰ و ۲۵۱). وارثی که در مهلت مقرر قبول یا رد خود را اعلام نکند، در حکم کسی است که دیون را مطابق صورت تحریر ترکه قبول کرده است (مادهٔ ۲۵۹).
چرا این‌ها مهم است؟ چون اگر ورثه ترکه را بدون قید قبول کنند، هر یک به نسبت سهم خود مسئول ادای تمام دیون می‌شوند، مگر ثابت کنند دیون متوفی زائد بر ترکه بوده یا ترکه پس از فوت و بدون تقصیر آنها تلف شده است (مادهٔ ۲۴۸). تحریر ترکه دقیقاً همان ابزاری است که این ریسک را اندازه‌پذیر میکند.
اعتراض به تصمیم دادگاه در مهر و موم و تحریر ترکه
رسیدگی به این درخواست‌ها حسبی است؛ یعنی دادگاه مکلف است اقدام و تصمیم بگیرد بدون آنکه رسیدگی متوقف بر وقوع اختلاف و اقامهٔ دعوا از سوی اشخاص باشد (مادهٔ ۱ قانون امور حسبی). به همین دلیل اینجا «حکم غیابی» و در نتیجه واخواهی موضوع مواد ۳۰۵ و ۳۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی موضوعیت ندارد؛ واخواهی مخصوص حکمی است که علیه خواندهٔ غایب صادر شده باشد و مهلت آن برای مقیمان ایران بیست روز از ابلاغ واقعی است. اگر کار به دعوای ترافعی میان ورثه بکشد، آنجا مقررات عمومی جاری میشود.
قاعدهٔ اصلی این است که تصمیم دادگاه در امور حسبی قابل تجدیدنظر و فرجام نیست، جز آنچه در قانون تصریح شده باشد (مادهٔ ۲۷). اما راه بسته نیست: هر کس تصمیم دادگاه را برای خود مضر بداند می‌تواند به آن اعتراض کند — خواه تصمیم از دادگاه نخستین صادر شده باشد خواه از دادگاه تجدیدنظر — و حکمی که در نتیجهٔ این اعتراض صادر میشود قابل تجدیدنظر و فرجام است (مادهٔ ۴۴). این همان مسیری است که مثلاً وارثی که از وقت مهر و موم بی‌خبر مانده یا کسی که مالش به اشتباه جزو ترکه مهر و موم شده باید طی کند.
در مواردی که تصمیم قابل تجدیدنظر است، مهلت آن همان مهلت مقرر در آیین دادرسی مدنی است (مادهٔ ۲۹ قانون امور حسبی)؛ یعنی بیست روز از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی برای مقیمان ایران و دو ماه برای مقیمان خارج (مادهٔ ۳۳۶ قانون آیین دادرسی مدنی). اگر به‌دلیل عذر موجه در مهلت اقدام نکرده‌اید، می‌توانید ظرف ده روز از رفع عذر درخواست بدهید، مشروط بر آنکه از انقضای مهلت بیش از شش ماه نگذشته باشد (مادهٔ ۳۰). توجه کنید که اعتراض به‌خودی‌خود اجرای تصمیم را عقب نمی‌اندازد مگر دادگاه رسیدگی‌کننده قرار تأخیر اجرا بدهد (مادهٔ ۳۵).
اشتباه‌های رایجی که وکیل جلوی آنها را می‌گیرد
- دیر اقدام‌کردن: پس از تحریر ترکه، درخواست مهر و موم پذیرفته نمی‌شود و اگر در اثنای تحریر بدهید فقط بخش تحریرنشده مهر و موم میشود (مادهٔ ۱۹۲).
- ادعای سِمتی که قانون نپذیرفته: موصیله فقط وقتی حق درخواست مهر و موم دارد که وصیت به جزء مشاع شده باشد، و طلبکار فقط با سند رسمی یا حکم قطعی و در صورتی که رهن یا تأمین دیگری نگرفته باشد (مادهٔ ۱۶۷).
- درخواست تحریر ترکه از سوی طلبکار: تحریر فقط به درخواست ورثه یا نمایندهٔ قانونی آنها و وصیِ ادارهٔ اموال پذیرفته میشود (مادهٔ ۲۰۷).
- ناقص‌نوشتن ورثه: جا افتادن نام یک وارث، یا نگفتنِ اینکه میان ورثه محجور یا غایب هست، کار را متوقف میکند؛ در این حالت باید ابتدا قیم یا امین تعیین شود (مواد ۱۷۲، ۱۷۳ و ۱۹۹).
- مهر و موم‌خواستن برای مالی که جزو ترکه نیست: اشیا و نوشته‌های متعلق به همسر متوفی یا اشخاص دیگر باید به صاحبانشان رد شود و مشخصاتشان در صورت‌مجلس نوشته گردد (مادهٔ ۱۸۸)، و اثاث ضروری زندگی عیال و اولاد متوفی اصولاً مهر و موم نمی‌شود (مادهٔ ۱۸۹).
- غفلت از مهلت یک‌ماههٔ رد ترکه پس از ابلاغ خاتمهٔ تحریر؛ سکوت در این مهلت در حکم قبول دیون مطابق صورت تحریر است (مواد ۲۵۱ و ۲۵۹).
- اشتباه در دادگاه صالح: ملاک آخرین اقامتگاه متوفی است، نه محل سکونت ورثه یا محل ملک (مادهٔ ۱۶۳).