- پیشنیاز این دادخواست، معرفی داور اختصاصی خودتان و ارسال اظهارنامهٔ رسمی برای طرف مقابل است؛ او ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه مهلت دارد (ماده ۴۵۹).
- دادگاه صالح، همان دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد، مگر طرفین بر دادگاه معینی تراضی کرده باشند (ماده ۴۶۲).
- اگر قرارداد، داوری را به شخص معینی سپرده باشد و آن شخص نخواهد یا نتواند رسیدگی کند و تراضی هم نشود، رسیدگی با دادگاه است نه با داور جانشین (ماده ۴۶۳).
چه زمانی به دادخواست تعیین داور نیاز دارید؟
- طرف مقابل داور خود را معرفی نمیکنددر قرارداد متعهد شدهاید هر طرف یک داور اختصاصی معرفی کند، شما داورتان را معین و با اظهارنامه معرفی کردهاید و ده روز گذشته و پاسخی نیامده است. اینجا دادگاه بهجای او داور تعیین میکند (ماده ۴۵۹).
- بر داور واحد تراضی نمیشودقرار بوده اختلاف به یک داور واحد ارجاع شود و طرفین نمیخواهند یا نمیتوانند بر شخص او توافق کنند. با اظهارنامه، ده روز به طرف مقابل مهلت میدهید و پس از آن به دادگاه مراجعه میکنید (ماده ۴۶۰).
- داور فوت کرده یا استعفا داده استداور یکی از طرفین فوت شده یا کناره گرفته و آن طرف جانشین او را معین نمیکند. مسیر همان مسیر اظهارنامه و مهلت دهروزه است و سپس درخواست تعیین جانشین از دادگاه (ماده ۴۶۰).
- شخص ثالثِ انتخابکننده اقدام نمیکندانتخاب داور به شخص ثالثی واگذار شده و او از تعیین داور خودداری میکند یا تعیین داور از طرف او ممکن نیست. این هم از موارد صریح ماده ۴۶۰ است و به همان ترتیب پیگیری میشود.
- تعداد داوران در قرارداد معین نشده استشرط داوری دارید اما نگفتهاید داور یک نفر است یا سه نفر و توافقی هم حاصل نمیشود. طبق ماده ۴۶۴ هر طرف یک داور اختصاصی معرفی میکند و آن دو به اتفاق داور سوم را تعیین میکنند.
درخواست تعیین داور چیست و با چه دعاوی دیگری اشتباه میشود؟
داوری یعنی طرفین با تراضی، حل اختلافشان را به یک یا چند نفر بسپارند؛ چه اختلاف در دادگاه مطرح شده باشد و چه نشده باشد (ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی). این تراضی میتواند شرطی ضمن همان معامله باشد یا قراردادی جداگانه، و داور را هم میتوان پیش از بروز اختلاف معین کرد و هم بعد از آن (ماده ۴۵۵).
مشکل از جایی شروع میشود که تعهد به داوری هست ولی داور نیست: طرف مقابل داور خود را معرفی نمیکند، بر داور ثالث تراضی نمیکند و اختیار تعیین داور هم به دادگاه یا شخص ثالثی سپرده نشده است. درخواست تعیین داور همین گره را باز میکند؛ دادگاه بهجای طرف مستنکف داور را معین میکند و پرونده وارد داوری میشود.
این درخواست را با سه چیز اشتباه نگیرید. نخست ارجاع دعوا به داوری از سوی دادگاه؛ آن وقتی است که پرونده در دادگاه است و طرفین توافق میکنند به داوری برود. دوم دعوای ابطال رأی داور که پس از صدور رأی و ظرف بیست روز مطرح میشود (مواد ۴۸۹ و ۴۹۰). سوم اجرای رأی داور که با درخواست صدور برگ اجرایی از دادگاه انجام میشود (ماده ۴۸۸). موضوع صفحهٔ حاضر فقط گام نخست است: وادار کردن پروندهٔ متوقفمانده به حرکت.
شرایط درخواست تعیین داور از دادگاه (مواد ۴۵۹ و ۴۶۰)
ماده ۴۵۹ چهار شرط را کنار هم میگذارد و هر چهار تا باید جمع باشد:
- تعهد به معرفی داور وجود داشته باشد ولی داور یا داوران معین نشده باشند.
- طرف مقابل نخواهد یا نتواند داور اختصاصی خود را معرفی کند یا بر داور ثالث تراضی نماید.
- تعیین داور به دادگاه یا شخص ثالث محول نشده باشد؛ اگر خودِ قرارداد این کار را به دادگاه سپرده باشد، مسیر سادهتر است.
- اظهارنامهٔ رسمی فرستاده و ده روز گذشته باشد: شما داور خود را معین میکنید، با اظهارنامهٔ رسمی به طرف مقابل معرفی میکنید و از او میخواهید داور خود را معرفی کند یا بر داور ثالث تراضی نماید. او ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه مکلف به اقدام است و پس از انقضای این مهلت، ذینفع میتواند برای تعیین داور به دادگاه مراجعه کند.
ماده ۴۶۰ همین ترتیب را به سه حالت دیگر تسری میدهد: داوری یکنفره که بر شخص داور توافق نمیشود، فوت یا استعفای داورِ یکی از طرفین وقتی آن طرف جانشین معین نمیکند، و امتناع یا تعذر شخص ثالثی که انتخاب داور به او واگذار شده بود. در همهٔ اینها هم اظهارنامه و همان مهلت دهروزه لازم است.
دو نکتهٔ اعتبار شرط داوری را هم فراموش نکنید: موضوع و مدت داوری و مشخصات طرفین و داوران باید «بهطوری که رافع اشتباه باشد» معین شود (ماده ۴۵۸)، و اگر دربارهٔ اصل معامله یا قرارداد داوری اختلاف باشد، دادگاه ابتدا به آن رسیدگی و اظهارنظر میکند (ماده ۴۶۱).
کدام دادگاه؟ و کدام دعاوی اصلاً به داوری نمیروند؟
اگر طرفین بر دادگاه معینی برای انتخاب داور تراضی نکرده باشند، دادگاه صلاحیتدار همان دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد (ماده ۴۶۲). یعنی برای یافتن مرجع، اول باید بدانید اصل اختلاف شما کجا رسیدگی میشد؛ در اختلاف راجع به مال غیرمنقول، دادگاه محل وقوع ملک (ماده ۱۲) و در سایر موارد معمولاً دادگاه محل اقامت خوانده (ماده ۱۱).
سه محدودیت مهم را پیش از تنظیم دادخواست کنترل کنید:
- موضوعات غیرقابل داوری: دعوای ورشکستگی و دعاوی راجع به اصل نکاح، فسخ آن، طلاق و نسب اصلاً قابل ارجاع به داوری نیستند (ماده ۴۹۶).
- اموال عمومی و دولتی: ارجاع این دعاوی به داوری پس از تصویب هیئت وزیران و اطلاع مجلس ممکن است و در مواردی تصویب مجلس هم لازم است (ماده ۴۵۷).
- داورِ شخصِ معین: اگر طرفین ملتزم شده باشند شخص معینی داوری کند و آن شخص نخواهد یا نتواند رسیدگی کند و بر داور دیگری هم تراضی نکنند، رسیدگی به اختلاف در صلاحیت دادگاه است (ماده ۴۶۳). در این حالت درخواست تعیین داور بیفایده است و باید دعوای اصلی را در دادگاه طرح کرد؛ تشخیص این مرز، مهمترین کاری است که وکیل پیش از تنظیم دادخواست انجام میدهد.
هزینههای تعیین داور و حقالزحمهٔ داوری
چند قلم هزینهٔ جدا از هم را با هم اشتباه نگیرید:
- هزینهٔ اظهارنامه: اظهارنامه از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و ابلاغ میشود و هزینهٔ اوراق و ابلاغ آن طبق تعرفهٔ سالانه دریافت میشود.
- هزینهٔ دادرسی: درخواست تعیین داور خواستهٔ مالی ندارد و هزینهٔ ثابت دعاوی غیرمالی به آن تعلق میگیرد. مبنای قانونی، ماده ۵۰۳ قانون آیین دادرسی مدنی است که برای ارقام به قانون وصول برخی از درآمدهای دولت مصوب ۱۳۷۳ ارجاع میدهد؛ چون این ارقام هر سال بهروز میشود، عدد آن را در این صفحه نمینویسیم و در زمان ثبت، دفتر خدمات قضایی آن را محاسبه میکند.
- حقالزحمهٔ داوران: پرداخت آن بر عهدهٔ طرفین است مگر در قرارداد داوری ترتیب دیگری مقرر شده باشد (ماده ۴۹۷) و میزان آن بر اساس آییننامهای است که هر سه سال یکبار تهیه و تصویب میشود (ماده ۴۹۸). اگر داوران متعدد باشند، حقالزحمه بالسویه میان آنان تقسیم میشود (ماده ۴۹۹) و اگر با داور قرارداد جداگانهای دربارهٔ مبلغ بسته باشید، برابر همان قرارداد عمل میشود (ماده ۵۰۰).
- کارشناسی: اگر داوران برای تصمیمگیری جلب نظر کارشناس را ضروری بدانند، کارشناس انتخاب میکنند (ماده ۴۷۶) و دستمزد او هزینهای جداگانه است.
دستمزد وکیل برای تنظیم دادخواست از همهٔ اینها جداست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت، در همان گفتوگو اعلام میکند. اگر وکیل در پرونده وکالت هم بپذیرد، ابطال تمبر مالیاتی وکالتنامه هزینهٔ مستقلی است.
مدارکی که برای تنظیم این دادخواست لازم است
- اصل یا تصویر خوانای قرارداد اصلی با متن کامل شرط داوری، یا قرارداد داوری جداگانه.
- نسخهٔ اظهارنامهٔ رسمی که برای طرف مقابل فرستادهاید، به همراه گواهی ابلاغ آن؛ تاریخ ابلاغ، مبدأ مهلت دهروزه است و بدون آن معلوم نمیشود مهلت سپری شده یا نه.
- مشخصات کامل داور اختصاصی که خودتان معرفی کردهاید و قبولی کتبی او؛ انتخابکننده مکلف است قبولی داور را اخذ کند (ماده ۴۶۵).
- مدارکی که نشان میدهد اختلاف بروز کرده است: مکاتبات، صورتجلسه، فاکتور، گواهی عدم پرداخت یا هر سند دیگری که موضوع نزاع را روشن کند.
- کارت ملی، و در صورت وکالت، وکالتنامه؛ ثبتنام در سامانهٔ ثنا برای دریافت ابلاغها.
- اگر طرف مقابل شخص حقوقی است: آگهی آخرین تغییرات و مشخصات دارندگان حق امضا، تا اظهارنامه و ابلاغها به نشانی درست برود.
مراحل ثبت و رسیدگی به درخواست تعیین داور
- ۱بررسی شرط داوریمتن قرارداد کنترل میشود: موضوع و مدت داوری معین است؟ داور شخص معینی است یا نه؟ موضوع از دعاوی غیرقابل ارجاع به داوری نیست؟ پاسخ این سه سؤال مسیر بعدی را تعیین میکند (مواد ۴۵۸، ۴۶۳ و ۴۹۶).
- ۲معرفی داور خود و ارسال اظهارنامهٔ رسمیداور اختصاصیتان را انتخاب و قبولی او را میگیرید، سپس با اظهارنامهٔ رسمی او را به طرف مقابل معرفی و درخواست تعیین داور میکنید. اظهارنامه از دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و ابلاغ میشود.
- ۳انتظار مهلت دهروزهطرف مقابل ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه مکلف است داور خود را معرفی یا بر داور ثالث تراضی کند. تا پیش از انقضای این مهلت، دادخواست شما زودهنگام است (ماده ۴۵۹).
- ۴ثبت دادخواست در دفتر خدمات قضاییمدارک و کارت ملی را به دفتر خدمات میبرید؛ دادخواست اسکن و به دادگاه صالح به اصل دعوا ارجاع میشود (ماده ۴۶۲) و ابلاغها در حساب ثنای شما میآید.
- ۵رسیدگی دادگاه و تعیین داور به قرعهدادگاه در صورت اختلاف در اصل قرارداد داوری ابتدا به آن رسیدگی میکند (ماده ۴۶۱)، سپس داور را به قید قرعه از میان حداقل دو برابر تعداد لازمِ واجدان شرایط انتخاب میکند (ماده ۴۶۷) و محدودیتهای مواد ۴۶۶، ۴۶۹ و ۴۷۰ را رعایت میکند.
- ۶اخذ قبولی و ابلاغ به داوراندادگاه پس از تعیین داور و اخذ قبولی، مشخصات طرفین و موضوع اختلاف و مدت داوری را کتباً به داوران ابلاغ میکند؛ ابتدای مدت داوری، تاریخ ابلاغ به همهٔ داوران است (ماده ۴۶۸).
- ۷آغاز رسیدگی داورانطرفین اسناد خود را به داوران تسلیم میکنند و داوران در صورت لزوم کارشناس انتخاب میکنند (ماده ۴۷۶). داوران در رسیدگی و رأی تابع تشریفات آیین دادرسی نیستند ولی باید مقررات داوری را رعایت کنند (ماده ۴۷۷).
بعد از تعیین داور: مدت داوری، رأی و اجرای آن
مدت داوری نخستین چیزی است که باید در تقویم بگذارید. اگر داور را دادگاه تعیین کرده باشد، ابتدای مدت تاریخ ابلاغ دادگاه به همهٔ داوران است (ماده ۴۶۸) و اگر خودِ طرفین انتخاب کرده باشند، روزی است که داوران قبول داوری کرده و موضوع و شرایط داوری به همه ابلاغ شده باشد (ماده ۴۶۵). در موردی که طرفین به موجب قرارداد ملزم شدهاند شخص یا اشخاص معینی داوری کند و مدت داوری معین نشده باشد، این مدت سه ماه است و با توافق طرفین قابل تمدید است (تبصرهٔ ماده ۴۸۴).
رأی داور باید موجه و مدلل باشد و مخالف قوانین موجد حق نباشد (ماده ۴۸۲). اگر طرفین در قرارداد راه خاصی برای ابلاغ پیشبینی نکرده باشند، داور مکلف است رأی را به دفتر دادگاه ارجاعکننده یا دادگاه صالح به اصل دعوا تسلیم کند تا رونوشت گواهیشدهٔ آن برای اصحاب دعوا فرستاده شود (ماده ۴۸۵). اگر داوران در مدت مقرر نتوانند رأی بدهند و طرفین به داوری اشخاص دیگری تراضی نکنند، دادگاه خودش به اصل دعوا رسیدگی و رأی صادر میکند (قسمت اخیر ماده ۴۷۴).
اجرای رأی: اگر محکومٌعلیه تا بیست روز پس از ابلاغ رأی داوری آن را اجرا نکند، دادگاه ارجاعکننده یا دادگاه صالح به اصل دعوا مکلف است به درخواست طرف ذینفع برگ اجرایی صادر کند و اجرا برابر مقررات قانونی انجام میشود (ماده ۴۸۸). این مهلت برای اشخاص مقیم خارج از کشور دو ماه است (تبصرهٔ ماده ۴۹۰).
دو نکتهٔ کمتر گفتهشده: داوری با تراضی کتبی طرفین یا با فوت یا حجر یکی از آنان از بین میرود (ماده ۴۸۱)، و رأی داور فقط دربارهٔ طرفین دعوا و کسانی که در تعیین داور دخالت داشتهاند و قائممقام آنان معتبر است (ماده ۴۹۵).
اعتراض: رد داور، ابطال رأی داور، واخواهی و تجدیدنظر
رد داورِ منتخب به قرعه: وقتی دادگاه داور را با قرعه تعیین میکند، هر یک از طرفین میتواند پس از اعلام در جلسه — و در صورت غیبت، از تاریخ ابلاغ تا ده روز — آن داور را رد کند؛ و اگر موجبات رد بعداً پیدا شود، مهلت از روزی است که علت رد حادث میگردد. دادگاه به اعتراض رسیدگی میکند و اگر آن را وارد بداند داور دیگری تعیین مینماید (ماده ۴۷۱).
ابطال رأی داور: هفت مورد بطلان در ماده ۴۸۹ شمرده شده است، از جمله مخالفت رأی با قوانین موجد حق، رأی دربارهٔ مطلبی که موضوع داوری نبوده، خروج داور از حدود اختیار، صدور رأی پس از انقضای مدت داوری و بیاعتباری قرارداد رجوع به داوری. هر یک از طرفین میتواند ظرف بیست روز پس از ابلاغ رأی داور — و برای مقیمان خارج از کشور دو ماه — حکم به بطلان را از دادگاه ارجاعکننده یا دادگاه صالح به اصل دعوا بخواهد (ماده ۴۹۰). درخواست خارج از موعد با قرار رد روبهرو میشود و این قرار قطعی است (ماده ۴۹۲). اعتراض مانع اجرا نیست، مگر دلایل اعتراض قوی باشد که در آن صورت دادگاه قرار توقف اجرا صادر میکند و در صورت اقتضا از معترض تأمین میگیرد (ماده ۴۹۳).
واخواهی و تجدیدنظر نسبت به حکم دادگاه: اگر کار به رسیدگی دادگاه به اصل دعوا برسد — مثلاً در فرض ماده ۴۶۳ یا پس از ابطال رأی داور — قواعد عمومی حاکم است. حکمی که خوانده در هیچ جلسهای حاضر نشده، دفاع کتبی نداده و اخطاریه به او ابلاغ واقعی نشده باشد غیابی است (ماده ۳۰۳)؛ با نبودِ هر یک از این سه، رأی حضوری میماند. یعنی ابلاغ واقعی اخطاریه رأی را حضوری میکند حتی اگر خوانده هرگز در جلسهای حاضر نشود و لایحهای هم ندهد، و چنین خواندهای برای اعتراض باید سراغ تجدیدنظر برود. محکومٌعلیه غایب ظرف بیست روز از ابلاغ واقعی — و برای مقیمان خارج دو ماه — حق واخواهی در همان دادگاه صادرکننده را دارد (مواد ۳۰۵ و ۳۰۶). مهلت تجدیدنظرخواهی نیز برای مقیمان ایران بیست روز و برای مقیمان خارج دو ماه از تاریخ ابلاغ یا انقضای مدت واخواهی است (ماده ۳۳۶) و مرجع آن دادگاه تجدیدنظر مرکز همان استان است (ماده ۳۳۴).
اشتباههای رایجی که وکیل جلوی آنها را میگیرد
- دادخواست بدون اظهارنامه: رفتن مستقیم به دادگاه پیش از ارسال اظهارنامهٔ رسمی و پیش از انقضای مهلت دهروزه، متداولترین علت شکست این پروندههاست (ماده ۴۵۹).
- نداشتن گواهی ابلاغ: اظهارنامهای که ابلاغ آن ثابت نشود مهلتی را شروع نمیکند؛ تاریخ ابلاغ باید مستند باشد.
- خلط ماده ۴۵۹ با ماده ۴۶۳: وقتی قرارداد داوری را به شخص معینی سپرده و او رسیدگی نمیکند، تعیین داور جانشین از دادگاه خواسته نمیشود؛ رسیدگی به اصل اختلاف با دادگاه است.
- شرط داوری مبهم: شرطی که موضوع یا مدت داوری در آن معین نیست و «رافع اشتباه» نیست، در همان گام اول محل نزاع میشود (ماده ۴۵۸).
- معرفی داورِ غیرمجاز: فاقد اهلیت یا محروم از داوری اصلاً قابل انتخاب نیست (ماده ۴۶۶)، قضات و کارمندان اداری شاغل در محاکم حتی با تراضی نمیتوانند داوری کنند (ماده ۴۷۰)، و دادگاه هم افراد موضوع ماده ۴۶۹ را جز با تراضی طرفین انتخاب نمیکند.
- نگرفتن قبولی داور: انتخابکننده مکلف است قبولی داور را بگیرد (ماده ۴۶۵)؛ بدون آن، مدت داوری شروع نمیشود.
- از دست دادن مهلت بیستروزهٔ ابطال رأی: پس از ابلاغ رأی داور، تعلل چند روزه پروندهٔ اعتراض را به قرار رد قطعی میرساند (مواد ۴۹۰ و ۴۹۲).