دفاع در دادگاه

خوانده می تواند سه گونه دفاع کند:

1. اینکه ایراد را مطرح کند و ایرادات را مطرح کند.
2. دیگری اینست که دفاع به معنای خاص را عنوان کرد.

دفاع به معناي خاص

زمانی است که خوانده دعوا یا ایرادی را به دادخواست خواهان وارد نداند یا خود از طرح ایراد و اعمال حقش صرف نظر کرده و تصمیم گیري در خصوص موضوع را به تیزهوشی دادگاه واگذار کند و در جایی که حتی ایرادات از قواعد آمره هستند ممکن است خوانده دعوا پاسخ به شکل ایراد را مطرح نکند و او ترجیح بدهد که در ماهیت از خودش دفاع کند.

به عبارت دیگر دفاع به معنای خاص؛ به هر نحوه و طریق دفاعی اطلاق می شود که مستقیما حقی را که خواهان ادعا کرده هدف قرار می دهد تا با این دفاع خوانده ثابت کند که خواهان در خواسته خود ذیحق نیست و خواسته او موجه نیست یابی اساس است و در نتیجه هدف خوانده از دفاع ماهوی یا دفاع به معنای اخص اینست که دادگاه با توجه به دفاعیات او غیر موجه یا بی اساس بودن خواسته خواهان را احراز کند و اعلام کند و در نتیجه خواهان از رسیدن به کامیابی و پیروزی در دعوای مطروحه محروم باشد وقتی دفاع به معنای اخص مطرح می شود.

وجه اشتراك همه دفاعیات به معناي اخص که خوانده مطرح می سازد این است که خوانده حق ادعایی خواهان را نفی کرده و مورد انکار قرار می دهد.

 دفاع به معناي خاص از راه هاي متفاوتی امکان پذیر است: به عنوان مثال خوانده صرفا دعوا را تکذیب کند یا اینکه خوانده عمل حقوقی را که خواهان اساس دعواي خود قرار داده باطل اعلام کند یا واقعه حقوقی که اساس دعوای خواهان است را انکار کند یا به عنوان وسیلۀ دفاعی، اصالت اسنادی که خواهان ارائه کرده است را مورد تعرض قرار دهد (همه اینها می تواند راه های دفاعی باشد که خوانده ممکن است برای خود مصلحت ببیند و تدارک ببیند).

دعوای متقابل

و آخرین اقدامی را که در بحث دفاع یا پاسخ های خوانده مطرح می شود و خوانده می تواند اقدام بکند بحث دعوای متقابل است.

دعواي متقابل یکی از راههایی است که خوانده بر اساس آن می تواند از خود دفاع کند که این دفاع، برخلاف دفاع به معنای خاص یک نوع دفاع تهاجمی است و خوانده توسط آن به نوعی به خواهان حمله کرده و از او حقی مطالبه می کند.

هدف دعوای متقابل می تواند یکی از سه مورد زیر باشد:

1. خواهان به دنبال این است که از محکومیت خود در دعواي اصلی که خواهان مطرح کرده است بکاهد.
2. خوانده می خواهد به طور کلی از محکومیت جلوگیري کند و دعواي او را بصورت کامل مردود کند.
3. خواهان متقابل علاوه بر اینکه به دنبال این است که خواهان در دعوایی که طرح کرده محکوم شود بلکه می خواهد امتیاز جدیدي از جانب او کسب کند و نه تنها خواهان از امتیازی که به دنبال آن بود محروم می شود بلکه امتیازی را هم از دست خواهد داد.

مثال: شخص الف علیه ب طرح دعوا می کند و خلع ید او از یک ملک را می خواهد اما خوانده که توسط یک قرارداد عادی ملک را خریده است دادخواست متقابل طرح کرده و الزام خواهان به تنظیم سند رسمی را می خواهد (در این دعوا دادگاه رسیدگی می کند و اگر قرار داد فیمابین را مبنی بر فروش ملک توسط الف و ب را احراز کرد، نه تنها خواهان را در دعوای خلع ید محکوم می کند بلکه حکم می دهد به نفع خوانده مبنی بر اینکه خواهان اصلی سند رسمی ملک را به نام خوانده اصلی و خواهان متقابل تنظیم می کنند).

شرایط دعواي متقابل

عبارتند از:

شرط اول:

دعواي متقابل الزاما باید از سوي خوانده اقامه شود؛ خوانده هم کسی است که در دعوای اصلی مخاطب دعوا قرار گرفته  و دعوا علیه او اقامه شده است و می تواند در مقام دفاع از خود علاوه بر اینکه می تواند دفاع به معنای اخص بکند می تواند اقدام به طرح دعوای متقابل بکند.

دعواي دیگری که در بعضی مواقع خواهان می تواند علیه خوانده مطرح سازد، دعوای متقابل نبوده و دعوای اضافی نام دارد.

شرط دوم:

دعواي اصلی با دعوای متقابل، داراي یک منشا باشند (سبب هر دو دعوا یکی باشد) یا ارتباط کامل داشته باشند.

سبب دعوا

رابطه حقوقی مشخصی که بین خواهان و خوانده محقق شده و بر اساس آن خواهان خود را ذیحق می داند (که ممکن است عمل حقوقی یا واقعه حقوقی باشد یا مبتنی بر قانون باشد).

مثال: اگر کسی بر اساس قرارداد اجاره طبق درخواستی مبلغی به عنوان اجور معوقه را از خوانده مطالبه کند مبنای این دعوا قرارداد اجاره است.

حال اگر خوانده(مستاجر) که مطابق قرارداد اجاره مجاز بوده هزینه هایی در عین مستاجره انجام دهد هم بر علیه خواهان دادخواست متقابلی طرح کرده و هزینه های انجام شده را از او مطالبه کند، مبنای این دادخواست متقابل هم مانند دادخواست اصلی قرارداد اجاره است.

همانطوری که مبنای دادخواست اصلی هم مفاد قرار داد اجاره بود پس بنابراین این دو دعوا دارای یک منشا هستند و تحت شرایطی اگر سایر شرایط را داشته باشد دعوای متقابل نامیده می شود.

ماده ۱۴۱ ـ خوانده می تواند در مقابل ادعای خواهان اقامه دعوا نماید. چنین دعوایی درصورتی كه با دعوای اصلی ناشی از یك منشا بوده یا ارتباط كامل داشته باشد، دعوای متقابل نامیده شده و تواما رسیدگی می شود و چنانچه دعوای متقابل نباشد، در دادگاه صالح بطور جداگانه رسیدگی خواهد شد.

ممکن است که دعوای متقابل با دعوای اصلی دارای یک منشا نباشند اما به صورت کامل با هم ارتباط داشته باشند. بین دو دعوا زمانی ارتباط کامل موجود است که اتخاذ تصمیم در هر یک موثر در دیگري باشد.

دادگاه بخواهد در هر کدام تصمیم بگیرد، تصمیم او در دعوای دیگری موثر است و سرنوشت ساز می باشد

مثال: خریداري به استناد یک قرارداد عادي بیع دعوایی علیه خوانده مطرح می کند با خواسته الزام فروشنده به تنظیم سند رسمی، فروشنده نیز دعواي متقابل طرح کرده استرداد اتومبیل را به دلیل باطل بودن قرارداد بیع تقاضا می کند.

رسیدگی دادگاه به هر یک از این دو دادخواست موثر در دادخواست دوم و پرونده دیگر است، بدین معنا که اگر دادگاه قرارداد بیع را احراز کند یا آن را صحیح تلقی کند، طبیعی است که حکم به نفع خواهان دعوای اصلی و به زیان خوانده دعوای اصلی و خواهان دعوای متقابل صادر خواهد کرد اما اگر دادگاه احراز کرد که بیعی وجود نداشته یا بیعی که محقق شده صحیح بوجود نیامده در این صورت تصمیمی که در خصوص موضوع خواهد گرفت اینست که به استرداد خودرو خواهد داد و در نتیجه حکم به نفع خواهان متقابلی به زیان خوانده متقابل و یا خواهان اصلی خواهد بود، از آنجا که مبنای دعوای اصلی قرار داد بیع است که در دعوای دوم وجود آن منتفی دانسته شده درنتیجه تصمیمی که دادگاه در این خصوص خواهد گرفت در دعوای اصلی موثر و سرنوشت ساز خواهد بود، پس بنابراین اگر دعوای اصلی با دعوای متقابل دارای وحدت منشا باشند یا با هم ارتباط کامل داشته باشند در صورتی که دو شرط دیگر را هم داشته باشند دعوای متقابل خواهد شد.

شرط سوم:

دعوای متقابل باید تا پایان اولین جلسه دادرسی مطرح شود؛ بنابراین خوانده صرفا در این مقطع می تواند دعوای متقابل را طرح بکند. اگر دعوا در خارج از این مهلت مطرح شود دعواي خواهان متقابل، حتی اگر با دعواي اصلی به صورت یکجا رسیدگی شود، دعواي متقابل محسوب نخواهد شد.