- مهریهٔ مطلق یعنی مهرِ بدون مدت و بدون قید؛ چنین مهری حالّ است و مطالبهٔ تمام آن در دوران زوجیت هم ممکن است (مواد ۱۰۸۲ و ۱۰۸۳ قانون مدنی).
- چون مستند دعوا سند رسمی ازدواج است، درخواست تأمین زیر بند «الف» ماده ۱۰۸ میرود و دادگاه مکلف به قبول آن است، بدون سپردن خسارت احتمالی.
- مهرِ وجه رایج به نرخ روز و بر پایهٔ شاخص سالانه محاسبه میشود (تبصرهٔ ماده ۱۰۸۲) و همین رقم، هم بهای خواسته است و هم میزان تأمین.
چه زمانی به دادخواست مطالبهٔ مهریهٔ مطلق نیاز دارید؟
- مهر بدون هیچ قیدی در عقدنامهدر ستون مهریه فقط مقدار نوشته شده و خبری از «به مدت»، «اقساط ماهیانه» یا «عندالاستطاعه» نیست. این مهر مطلق و حالّ است و میتوانید تمام آن را همین حالا مطالبه کنید، بیآنکه لازم باشد منتظر طلاق بمانید.
- زندگی مشترک ادامه داردهنوز جدا نشدهاید و قصد طلاق هم ندارید، اما میخواهید مهر را به مالکیت عملی خود دربیاورید. مالکیت شما از لحظهٔ عقد برقرار شده است (ماده ۱۰۸۲) و مطالبه به انحلال نکاح وابسته نیست.
- نگرانی از خروج اموال زوجمیدانید یا نشانه دارید که زوج در حال فروش ملک یا انتقال دارایی است. درخواست تأمین همراه دادخواست، معادل مهر را پیش از صدور حکم توقیف میکند (مواد ۱۰۸ و ۱۲۱ قانون آیین دادرسی مدنی).
- مهرِ ترکیبی: بخشی مطلق، بخشی مؤجلگاهی بخشی از مهر نقد و بخشی با مدت یا اقساط تعیین شده است (ماده ۱۰۸۳). در این حالت خواسته باید به بخش حالّ و اقساط سررسیدشده محدود شود؛ آوردن کل مهر در خواسته، بخشی از دعوا را در معرض رد قرار میدهد.
مهریهٔ مطلق چیست و چرا «حالّ» شمرده میشود؟
قانون مدنی اصطلاح «مهریهٔ مطلق» را به این نام نیاورده، اما معنایش را روشن ساخته است. ماده ۱۰۸۲ میگوید به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید. یعنی اصلْ بر این است که مهر از لحظهٔ جاریشدن عقد به زن تعلق دارد و قابل مطالبه است. در برابر آن، ماده ۱۰۸۳ اجازه داده است که برای تأدیهٔ تمام یا قسمتی از مهر مدت یا اقساطی قرار داده شود.
پس تفکیک ساده است: هر مهری که در عقدنامه با مدت، اقساط یا قید دیگری همراه نشده باشد، مهرِ مطلق است و «حالّ» شمرده میشود؛ و هر مهری که چنین قیدی داشته باشد، به اندازهٔ همان قید مؤجل است. تمام دعوای مطالبهٔ مهریهٔ مطلق روی همین یک جمله میچرخد و اولین کاری که وکیل میکند خواندن دقیق ستون مهریه و صفحهٔ شروط ضمن عقد است.
دو نتیجهٔ عملی مهم از مطلقبودن مهر بیرون میآید:
- مطالبه به طلاق، به شروع زندگی مشترک یا به وقوع نزدیکی وابسته نیست. حکم نصفشدن مهر فقط مربوط به طلاقِ پیش از نزدیکی است (ماده ۱۰۹۲) و ربطی به دعوای مطالبه در دوران زوجیت ندارد.
- چون مهر حالّ است، حق حبس موضوع ماده ۱۰۸۵ نیز — تا وقتی مهر تسلیم نشده و زوجه به اختیار خود تمکین نکرده باشد — پابرجاست. این حق یک دفاع است و در ستون خواسته نوشته نمیشود.
تفاوت مهریهٔ مطلق با مهریهٔ مؤجل و مهرِ مشروط به استطاعت
سه شکل رایج از نوشتن مهر در سندهای ازدواج را کنار هم بگذارید تا تفاوت آثارشان روشن شود:
- مهرِ مطلق: فقط مقدار نوشته شده و هیچ قیدی ندارد. حالّ است؛ کل آن قابل مطالبه است؛ درخواست تأمین خواسته نسبت به تمام آن ممکن است، چون میزان خواسته «معلوم» است (ماده ۱۱۳ قانون آیین دادرسی مدنی).
- مهرِ مؤجل یا اقساطی: برای تأدیه مدت یا اقساط تعیین شده است (ماده ۱۰۸۳). فقط اقساط سررسیدشده قابل مطالبه است. ماده ۱۱۴ برای طلبِ مؤجل راه محدودی گذاشته: تأمین نسبت به طلبی که هنوز موعدش نرسیده تنها وقتی ممکن است که حق مستند به سند رسمی و در معرض تضییع یا تفریط باشد.
- مهری که پرداختش به استطاعت زوج گره خورده است: این یک شرط قراردادی است که در بعضی سندها درج میشود و از همان اجازهٔ ماده ۱۰۸۳ سرچشمه میگیرد. اثرش این است که مهر دیگر مطلق نیست و مطالبهٔ آن با احراز شرط گره میخورد.
چرا این تفکیک تا این اندازه مهم است؟ چون تمام مزیتهای عملیِ دعوای شما — مطالبهٔ یکجای کل مهر، صدور تأمین نسبت به تمام مبلغ، و امکان استناد به حق حبس — از حالّ بودن مهر میآید. دادخواستی که مهرِ مؤجل را مطلق جا بزند، در همان جلسهٔ اول با ایراد زوج روبهرو میشود؛ و دادخواستی که مهرِ مطلق را محتاطانه محدود کند، بخشی از حق شما را روی زمین میگذارد.
قرار تأمین در مهریهٔ مطلق: چرا آسانتر از دعاوی دیگر است؟
ماده ۱۰۸ قانون آیین دادرسی مدنی به خواهان اجازه میدهد قبل از تقدیم دادخواست، همراه آن، یا در جریان دادرسی تا پیش از صدور حکم قطعی درخواست تأمین کند و در چهار مورد دادگاه را مکلف به قبول کرده است. بند «الف» آن ناظر به دعوایی است که مستند به سند رسمی باشد — و سند ازدواجِ ثبتشده در دفتر رسمی، دقیقاً همین است.
سه امتیازی که از این بند به دست میآورید:
- بدون سپردن خسارت احتمالی: تبصرهٔ ماده ۱۰۸ که ایداع خسارت احتمالی را شرط صدور قرار کرده، فقط به بند «د» مربوط است؛ در بند «الف» چنین شرطی وجود ندارد.
- مصونیت از تأمین متقابل: طبق ماده ۱۱۰، در دعاوی مستند به اسناد رسمی، خوانده نمیتواند برای تأمین خسارات احتمالی خودش از خواهان تأمین بخواهد. پس زوج نمیتواند با استناد به ماده ۱۰۹ دادرسی را متوقف کند.
- رسیدگی بدون اطلاع طرف مقابل: مدیر دفتر پرونده را فوری به نظر دادگاه میرساند و دادگاه بدون اخطار به طرف، به دلایل شما رسیدگی و قرار را صادر یا رد میکند (ماده ۱۱۵).
دو شرط عمومی را هم فراموش نکنید: میزان خواسته باید معلوم یا عین آن معین باشد (ماده ۱۱۳) و درخواست باید از همان دادگاهی بشود که صلاحیت رسیدگی به اصل دعوا را دارد (ماده ۱۱۱). اگر تأمین را مستقل و پیش از دعوای اصلی بگیرید، ظرف ده روز از صدور قرار باید دادخواست مهریه را ثبت کنید، وگرنه به درخواست زوج قرار لغو میشود (ماده ۱۱۲).
مرجع صالح و شهری که دعوا را در آن ثبت میکنید
مهریه در فهرست دعاوی خانوادگی است (بند ۶ ماده ۴ قانون حمایت خانواده) و اصل بر صلاحیت دادگاه خانواده است. در حوزههایی که دادگاه خانواده تشکیل نشده، دادگاه عمومی حقوقی همان حوزه با رعایت مقررات این قانون رسیدگی میکند (تبصره ۱ ماده ۱).
در کنار آن، بند ۳ ماده ۱۲ قانون شوراهای حل اختلاف مصوب ۱۴۰۲ دعاوی راجع به جهیزیه، مهریه و نفقه را تا نصاب مالی مقرر در بند ۱ همان ماده به دادگاه صلح سپرده است، مگر آنکه مشمول ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده باشد. بنابراین اولین کاری که باید انجام دهید تقویم خواسته است؛ همان رقم تعیین میکند پرونده کجا برود. شوراهای حل اختلاف از تاریخ اجرای آن قانون فقط در امر صلح و سازش اقدام میکنند (ماده ۱۴) و دعاوی مربوط به اصل نکاح هم اساساً قابل طرح در شورا نیست (ماده ۱۱).
دربارهٔ محل، ماده ۱۲ قانون حمایت خانواده امتیاز روشنی به زوجه داده است: میتوانید در دادگاه محل اقامت خوانده یا محل سکونت خودتان اقامه دعوا کنید. تنها استثنا آن است که خواسته مطالبهٔ مهریهٔ غیرمنقول باشد. رسیدگی هم با تقدیم دادخواست و بدون رعایت سایر تشریفات آیین دادرسی مدنی انجام میشود (ماده ۸ همان قانون) و دادگاه خانواده با حضور قاضی مشاور زن تشکیل میگردد (ماده ۲).
هزینهها و راههای کاهش آن
مطالبهٔ مهر یک دعوای مالی است، پس هزینهٔ دادرسی به بهای خواسته گره خورده و بهای خواسته همان مبلغی است که در دادخواست مینویسید (ماده ۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی). اگر دربارهٔ این بها اختلاف شود و در مراحل بعدی مؤثر باشد، دادگاه پیش از شروع رسیدگی با جلب نظر کارشناس آن را تعیین میکند (ماده ۶۳).
نحوهٔ تقویم بسته به نوع مهر فرق میکند:
- وجه رایج: طبق تبصرهٔ ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه از سال اجرای عقد تا زمان تأدیه که بانک مرکزی اعلام میکند، مگر آنکه زوجین هنگام عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.
- سکه: خواسته تعداد قطعه سکه است و برای هزینه به قیمت روز تقویم میشود.
- عین معین: ارزش همان مال مبنا قرار میگیرد.
در کنار هزینهٔ دعوای اصلی، درخواست تأمین خواسته یک خواستهٔ غیرمالی است و هزینهٔ ثابت دعاوی غیرمالی را دارد که به ارزش خواسته وابسته نیست. رقمها هر سال تغییر میکند و پرداخت طبق تعرفهٔ سالانه و با ابطال تمبر انجام میشود (مواد ۵۰۲ و ۵۰۳). اگر توان پرداخت ندارید دو راه پیش رویتان است: ادعای اعسار از هزینهٔ دادرسی ضمن همین دادخواست یا با دادخواست جداگانه (مواد ۵۰۴ و ۵۰۵)، و ماده ۵ قانون حمایت خانواده که به دادگاه اجازه میدهد در صورت نداشتن تمکن مالی شما را از هزینهٔ دادرسی و حقالزحمهٔ کارشناسی معاف کند یا پرداخت را به زمان اجرای حکم موکول نماید. دستمزد تنظیم دادخواست جدا از اینهاست و خودِ وکیل آن را پیش از پرداخت اعلام میکند.
مدارکی که برای تنظیم دادخواست از شما میخواهیم
- تصویر خوانای سند ازدواج با تمام صفحات، بهویژه ستون مهریه و صفحهٔ شروط ضمن عقد؛ مطلق یا مؤجل بودن مهر فقط از همینجا اثبات میشود.
- کارت ملی و شناسنامهٔ زوجه، همراه با ثبتنام در سامانهٔ ثنا تا اخطاریهها و قرار تأمین به دست شما برسد.
- مشخصات کامل و نشانی زوج برای ابلاغ؛ اگر مجهولالمکان است، آخرین اقامتگاه او را باید اعلام کنید (تبصرهٔ ماده ۸ قانون حمایت خانواده).
- مشخصات مالِ پیشنهادی برای توقیف: پلاک ثبتی ملک، شمارهٔ انتظامی خودرو، نام بانک و شمارهٔ حساب، یا محل اشتغال زوج برای توقیف حقوق.
- هر رسید یا سندی که نشان دهد بخشی از مهر پرداخت شده است، تا خواسته فقط نسبت به مانده تنظیم شود.
- اگر مهر ملک است: مشخصات ثبتی کامل شامل پلاک اصلی و فرعی و بخش ثبتی.
- وکالتنامه در صورت طرح دعوا از سوی وکیل، و در صورت ادعای اعسار از هزینهٔ دادرسی، شهادتنامهٔ کتبی دو شاهد (ماده ۵۰۶ قانون آیین دادرسی مدنی).
مراحل ثبت و رسیدگی به دادخواست مهریهٔ مطلق
- ۱بررسی متن مهر در سندوکیل ستون مهریه و شروط ضمن عقد را میخواند تا معلوم شود مهر مطلق است یا برای تمام یا بخشی از آن مدت و اقساط تعیین شده (ماده ۱۰۸۳ قانون مدنی). دامنهٔ خواسته از همین بررسی بیرون میآید.
- ۲تقویم بهای خواستهوجه رایج با شاخص سالانه، سکه به قیمت روز و عین معین به ارزش مال تقویم میشود. این رقم هزینهٔ دادرسی، میزان توقیف، مرجع صالح و قابلیت تجدیدنظر را همزمان تعیین میکند (مواد ۶۱ و ۳۳۱).
- ۳تنظیم متن دادخواستمشخصات طرفین، خواسته و بهای آن، جهات استحقاق و ادله طبق ماده ۵۱ نوشته میشود؛ خواستهٔ «صدور قرار تأمین خواسته» و استناد به بند الف ماده ۱۰۸ هم در همان دادخواست میآید.
- ۴ثبت در دفتر خدمات الکترونیک قضاییبا کارت ملی و مدارک به دفتر خدمات مراجعه میکنید؛ پرونده اسکن و به مرجع صالح ارجاع میشود و ابلاغها از طریق سامانهٔ ثنا به شما میرسد.
- ۵صدور و اجرای قرار تأمیندادگاه بدون اخطار به زوج به دلایل شما رسیدگی و قرار را صادر میکند (ماده ۱۱۵)؛ قرار فوری ابلاغ و پس از آن اجرا میشود و در موارد فوری ابتدا اجرا و بعد ابلاغ میگردد (ماده ۱۱۷).
- ۶جلسهٔ رسیدگی به اصل دعوادادگاه رابطهٔ زوجیت و استقرار مهر را از سند احراز میکند. رایجترین دفاعهای زوج ادعای پرداخت، ادعای بذل و ایراد به مؤجلبودن مهر است که هر کدام پاسخ خود را دارد.
- ۷صدور رأیدادگاه حکم به محکومیت زوج به پرداخت مهر میدهد و دربارهٔ خسارات دادرسی هم تعیین تکلیف میکند؛ مالِ توقیفشده در مرحلهٔ تأمین، مبنای اجرای همین حکم قرار میگیرد.
پس از رأی: اجرا، ادعای اعسار زوج، اعتراض و تجدیدنظر
اجرا: پس از قطعیشدن رأی و با درخواست کتبی شما اجراییه صادر میشود (مواد ۲ و ۴ قانون اجرای احکام مدنی). زوج از تاریخ ابلاغ اجراییه ده روز فرصت دارد مفاد آن را اجرا کند، ترتیبی برای پرداخت بدهد یا مالی معرفی کند (ماده ۳۴). اگر مالی معرفی نکرد، مرجع اجراکننده مکلف است به تقاضای شما اموال او را شناسایی و به میزان محکومٌبه توقیف کند (ماده ۲ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۳)، با رعایت مستثنیات دین که فهرست آن در ماده ۲۴ همان قانون آمده است.
سقف قانونی: ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مقرر کرده تا سقفی که در آن ماده تعیین شده، وصول مهریه مشمول مقررات اجرای محکومیتهای مالی است و نسبت به مازاد، فقط ملائت زوج ملاک پرداخت است؛ همان ماده افزوده که محاسبهٔ مهریه به نرخ روز در هر دو بخش الزامی میماند.
ادعای اعسار زوج: اگر او ظرف سی روز از ابلاغ اجراییه همراه با صورت کلیهٔ اموالش دعوای اعسار اقامه کند، حبس نمیشود مگر آنکه دعوا مسترد یا به موجب حکم قطعی رد شود (ماده ۳). در صورت ثبوت اعسار، دادگاه مهلت میدهد یا حکم تقسیط صادر میکند (ماده ۱۱)؛ تقسیط مانع استیفای بخش اجرانشده از اموالی که بعداً به دست میآید نیست و هر یک از طرفین میتوانند تعدیل اقساط را بخواهند (تبصرههای همان ماده).
اعتراض: قرار قبول یا رد تأمین قابل تجدیدنظر نیست (ماده ۱۱۹)، اما زوج ظرف ده روز از ابلاغ میتواند در همان دادگاه به آن اعتراض کند (ماده ۱۱۶) یا با سپردن وجه نقد و اوراق بهادار تبدیل تأمین بخواهد (ماده ۱۲۴). نسبت به رأی اصلی، اگر غیابی باشد مهلت واخواهی بیست روز از ابلاغ واقعی برای مقیمان ایران و دو ماه برای مقیمان خارج است (مواد ۳۰۵ و ۳۰۶) و اجرای حکم غیابی به معرفی ضامن معتبر یا سپردن تأمین نیاز دارد مگر ابلاغ واقعی شده باشد (تبصره ۲ ماده ۳۰۶). مهلت تجدیدنظرخواهی نیز بیست روز از ابلاغ یا انقضای مهلت واخواهی است و مرجع آن دادگاه تجدیدنظر همان استان (مواد ۳۳۴ و ۳۳۶).
اشتباههای رایجی که وکیل جلوی آنها را میگیرد
- مطلق دانستن مهرِ مقید: نخواندن دقیق شروط ضمن عقد و مطالبهٔ کل مهری که برای بخشی از آن مدت یا اقساط تعیین شده (ماده ۱۰۸۳)؛ نتیجهاش ایراد زوج در جلسهٔ اول و رد بخشی از دعواست.
- افتادن به بند «د» ماده ۱۰۸: اگر در دادخواست به سند رسمی نکاح و بند «الف» استناد نشود، پرونده به مسیر خسارت احتمالی میرود و پول شما بیدلیل در صندوق دادگستری میماند.
- خواستهٔ نامعلوم: تقاضای «توقیف اموال خوانده» بدون تعیین میزان یا مشخصات مال، با ماده ۱۱۳ برخورد میکند و درخواست تأمین رد میشود.
- معرفی مال غیرقابل توقیف: منزل مسکونی در شأن و ابزار کار جزو مستثنیات دین است (ماده ۲۴ قانون نحوهٔ اجرای محکومیتهای مالی) و ماده ۱۲۹ قانون آیین دادرسی مدنی رعایت مستثنیات را هر جا تأمین به فروش مال برسد الزامی کرده؛ معرفی چنین مالی در عمل چیزی به شما نمیرساند.
- محاسبهٔ نرخ روز فقط برای بخشی از دوره: در مهرِ وجه رایج، مبنا تغییر شاخص از سالِ اجرای عقد تا زمان تأدیه است، نه از تاریخ دادخواست (تبصرهٔ ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی).
- بیتوجهی به نصاب و مرجع: ثبت پرونده در مرجعی که صالح نیست، هم زمان میبرد و هم درخواست تأمین را بیاثر میکند، چون تأمین باید از همان دادگاه صالح به اصل دعوا خواسته شود (ماده ۱۱۱).
- نوشتن حق حبس در ستون خواسته: حق حبس یک دفاع است و در برابر دعوای تمکین مطرح میشود، نه یک خواستهٔ مستقل در دادخواست مطالبهٔ مهر.