عوامل رافع مسوولیت کیفری و مصادیق آن

براساس ماده ۲ قانون مجازات اسلامی هر فعل یا ترک فعلی که در قانون برای ان مجازات تعیین شده جرم محسوب میشود، این ماده که پایه واساس اصل قانونی بودن جرم و مجازات است برای مرتکب فعل یا ترک فعلی که در قانون برای ان مجازات تعیین شده مسوولیت کیفری قائل است، اما ایا با اتکا به این ماده میتوان مطلق مرتکبین جرم را دارای مسوولیت کیفری دانست و مجازات نمود؟

جواب این سوال خیر است چون برای مجازات مرتکب فعل یا ترک فعلی که در قانون برای ان مجازات تعیین شده بایستی علاوه بر جرم بودن عمل ارتکابی، بایستی این موضوع نیز بررسی شود که ایا اساسا مرتکب جرم سزاوار مجازات است یا خیر باید بررسی شود که ایا عمل ارتکابی توسط شخص اگاهانه و مختارانه بوده است یا خیر .

در دکترین جزا مبحثی بعنوان عوامل رافع مسوولیت کیفری وجود دارد که این مبحث مورد استفاده قانونگذاران همه کشورها و همچنین قانونگذاران  کشورمان نیز واقع شده و نمود، عینی ان در ماده ۱۴۰ قانون مجازات اسلامی نمود پیدا کرده است، این ماده تصریح دارد مسوولیت کیفری در حدود قصاص و تعزیرات زمانی محقق است که فرد در حین ارتکاب جرم عاقل و بالغ و مختار باشد، از مفهوم مخالف این ماده میتوان چنین استنباط کرد که مجنون صغیر و مکره مسوولیت کیفری ندارند.

ماده ۱۴۹ قانون مجازات نیز تاکید دیگری بر عدم مسوولیت کیفری مجنون است. البته این ماده با ارائه تعریفی از جنون سعی در کاستن دامنه جنون رافع مسوولیت کیفری کرده براساس این ماده اختلالات روانی که قوه تمیز را مهتل کند رافع مسوولیت کیفری است و سایر اختلالات روانی رافع مسوولیت کیفری نمیباشد.

با عنایت شرح موضوع فوق اگر بخواهیم تعریفی از عوامل رافع مسوولیت کیفری که ازان تحت عنوان موانع شخصی مسوولیت نیز یاد میشود، نماییم بایستی گفت علل ذهنی و درونی هستند که باتوجه بشرایط خاص فقط شخص مرتکب را از مجازات میرهاند و مسوولیت سایر افراد دخیل در ارتکاب جرم بقوت خود باقیست، برای مثال اگر شخص عاقل و بالغی در ارتکاب جرمی با مجنون یا صغیر معاونت یا مشارکت نماید فقط مجنوندیا صغیر مسوولیت کیفری ندارند و سایر افراد مسوولیت کیفری خواهند داشت.

انچه مسلم است عوامل رافع مسوولیت کیفری شخص مجرم را مورد حمایت قرار میدهد بلعکس در علل موجه جرم که نگاه قانونگذار به جرم است و بخاطر اباحه نمودن جرم توسط قانونگذار قانونگذار سایر اشخاص دخیل در ارتکاب جرم نیز مسوولیت کیفری ندارند و تفاوت دیگری که عوامل رافع مسوولیت کیفری با علل موجهه جرم دارند، این است که در عوامل رافع مسوولیت کیفری مرتکب فقط مسوولیت کیفری ندارد و مسوولیت مدنی وی پا برجاست اما در علل رافع مسوولیت کیفری مرتکب هم مسوولیت کیفری و هم مسوولیت مدنی ندارد.

در رابطه با مصادیق عوامل رافع مسوولیت کیفری نکات ذیل مختصرا شرح داده میشود:

جنون:

اولین عامل رافع مسوولیت کیفری جنون است البته باید توجه داشت که جنونی که رافع مسوولیت کیفری است، بایستی در حدی باشد که مرتکب فاقد قوه تمییز باشد.

بی هوشی:

مصداق بارز بیهوشی خواب است براساس ماده ۱۵۳ مشروط بر اینکه فرد نداند که در حالت خواب مرتکب جنایت میشود خواب عامل رافع مسوولیت کیفری است و در صورت اطلاع مرتکب از اینکه در حال خواب مرتکب جرم میشود موجب مسوولیت کیفری است.

مستی:

سومین عامل از عوامل رافع مسوولیت کیفری مستی است. ماده ۱۵۴ قانون مجازات اسلامی صل را بر مسوولیت کیفری فرد مست گذاشته است مگر اینکه او اثبات کند که مسلوب الاختیار بوده و خود را برای ارتکاب جرم مست ننموده است. البته عدم مسوولیت کیفری بعلت مستی معطوف به جرم ارتکاب یافته او در حالت مسلوب الاردگی بعلت مستی است و مجازات حدی وی به علت شرب خمر پابرجاست.

اک

در حقوق جزا مکره هم شامل شخصی که اختیار ندارد و هم شخصی که مجبور است را در برمیگیرد. ماده ۱۵۱ قانون مجازات اسلامی برای فردی که براثر اکراه مرتکب جرم شده عدم مسوولیت کیفری در نظر گرفته است.

جهل و اشتباه:

ماده ۱۵۵ جهل و اشتباه را از عوامل رافع مسوولیت کیفری دانسته است، باید توجه داشت که جهل و اشتباه هم جهل حکمی و هم جهل موضوعی را در برمیگیرد در رابطه با جهل حکمی ماده ۱۵۵ قانون مجازات اصل را بر مجازات جاهل به حکم قانونی گذاشته است، مگر اینکه تحصیل علم عدتا ممکن نبوده یا شرعا عذر محسوب شود.

درکنار جهل حکمی به جهل موضوعی هم میتوان اشاره کرد جهل موضوعی زمانی رخ میدهد که شخص از حکم قانون باخبر است اما نسبت به موضوع جاهل است؛ مثلا فردی یک لیوان پر را با اعتقاد به اینکه اب انگور است میخورد، در حالیکه شراب بوده است.

ضغر:

ماده ۱۴۶ قانون مجازات اسلامی افراد نابالغ را از مسوولیت کیفری مبرا دانسته بلوغ در دختران ۹ سال و در پسران ۱۵ سال است اما ماده ۸۸ و ۸۹ برای اطفال بالای ۹ سال اقدامات تامینی در نظر گرفته؛ بنابراین میتوان گفت صغیر زیر ۹ سال مسوولیت کیفری ندارد.