دیه در حوادث رانندگی

روزی نیست که خبری درباره تصادفات رانندگی و تلفات ناشی از آن، که در گوشه و کنار کشور اتفاق می­افتد، از رادیو و تلویزیون نشنویم.

رانندگان محترم با شناخت دقیق وظایف خود در هنگام رانندگی و موارد تخلف می­توانند رانندگی با احتیاط­تری داشته و قدری از میزان تصادفات بکاهند. در این مقاله سعی بر آنست که میزان تقصیر رانندگان و اینکه در چه مواردی مقصر شناخته میشوند را برایتان بیان کنیم.

متأسفانه آمار حوادث رانندگی در کشور ما بسیار بالا است، هرچند در سال­های اخیر، دولت­ها با برقراری مقررات سخت­تر سعی در کاهش این آمار داشته­اند ولی با تمام این تلاش­ها، میزان تصادفات رانندگی و صدمات و مرگومیرهای ناشی از آن همچنان زیاد است.

راننده مقصر کیست؟

تقصیر در لغت، به معنای «کوتاهی کردن در انجام کاری» است. درواقع، زمانی که کسی بر اساس قانون و یا عرف و مناسبات اجتماعی وظیفه­ای دارد و از پس انجام آنهم برمی­آید ولی دلبخواهانه، آن را انجام نمی­دهد، تقصیر کرده است.

برای مثال، راننده موظف است که با سرعت مطمئنه رانندگی کند، حال اگر راننده­ای با سرعت غیر­مجاز رانندگی نماید، مقصر شناخته می­شود. هم­چنین، جاییکه شخص وظیفه دارد که کاری را نکند و بااینکه امکان ترک آن را دارد، ولی بازهم آن عمل را انجام می­دهد، مرتکب تقصیر شده است؛ مانند این­که راننده می­داند که ماشینش نقص فنی دارد و نباید با آن رانندگی کند ولی بدون توجه به این موضوع، ماشین را از پارکینگ خارج کرده و شروع به رانندگی با آن در سطح شهر می­کند و باعث وقوع حادثه­ای می­شود.

در تبصره ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی، قانونگذار تقصیر را اعم از بی­احتیاطی و بی­مبالاتی می­داند و مسامحه، غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی را از نمونه­های بی­احتیاطی و بی­مبالاتی ذکر می­کند. بنابراین، ازنظر قانونگذار، انواع تقصیر عبارتاند از:

• بی­احتیاطی
• بیمبالاتی
• مسامحه
• غفلت
• عدم مهارت
• عدم رعایت نظامات دولتی.

تقصیر چند نوع است؟

همانطور که گفته شد، قانونگذار شش مصداق برای تقصیر بیان نموده است. بااینحال، بعضی از این مصادیق شبیه به هم بوده و ازنظر معنایی نیز نزدیک به هم هستند، مانند بی­مبالاتی، مسامحه و غفلت.

بی­احتیاطی در رانندگی

زمانی که انسان کاری را که نباید بکند، انجام می­دهد، بی­احتیاطی تحقق می­یابد. در حقیقت، بی­احتیاطی، خطای انسانی است که عواقب کار خود را پیش بینی نمی­کند.

به­عبارت­دیگر، انسان بی­احتیاط به کسی گفته می­شود که بدون فکر کردن درباره پیامدها و نتایج کارهای خود، به سراغ انجام آن­ها می­رود. در عرف جامعه، کسی که همیشه بافکر عمل کرده و می­داند که در هر موقعیتی چه طور باید تصمیم عاقلانه بگیرد، مقبول و پسندیده است ولی کسی که هیچ­گاه درباره اعمال و رفتار خود فکر نمی­کند و با­سرعت و بدون مقدمه­چینی آن­ها را انجام می­دهد، مورد­قبول جامعه نیست.

به عنوان مثال، راننده­ای که با سرعت زیاد، وارد خیابان شلوغی می­شود، بدون این­که قدری از سرعت خود کم کند و با عابری برخورد می­نماید، مرتکب بیاحتیاطی شده است، زیرا چنین حادثه­ای، قابل پیشبینی بوده و هر انسانی با کم­ترین تجربه می­تواند عاقبت این کار را بسنجد. یا به­موجب قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، راننده در حین رانندگی نباید با موبایل صحبت کند ولی این کار را انجام می­دهد. در تمام این موارد، راننده بی­احتیاطی کرده است.

بی­مبالاتی در رانندگی

بی­مبالاتی زمانی اتفاق می­افتد که شخص تکلیف قانونی یا عرفی خود را که ملزم به انجامش است، ترک می­کند. به­بیان­دیگر، برعکس بی­احتیاطی، کاری باید انجام شود ولی انجام نمی ­گردد. مثل این­که، راننده­ای خودروی خود را به مراکز معاینه فنی نمی­برد و به دلیل نقص فنی حادثه­ای به وقوع میپیوندد یا در شب، چراغ­های ماشین را روشن نمی­کند و با عابری تصادف می­نماید یا از کلاه ایمنی در زمان راندن موتور­سیکلت استفاده نمی­کند. در همه این موارد، راننده مرتکب بی­مبالاتی شده است.

مسامحه در رانندگی

مسامحه به معنای «اهمال و سهل­انگاری» است و مانند بی­مبالاتی می­باشد؛ یعنی درجایی رخ می­دهد که شخص وظیفه خود را انجام نمی­دهد. بنابراین، زمانی که راننده­ای که باید با عینک یا سمعک رانندگی کند، در هنگام رانندگی از این وسایل استفاده نکند مرتکب مسامحه و سهل­انگاری شده است.

غفلت در رانندگی

غفلت به معنای «بی­توجهی» است. مثلاً اگر راننده در حین رانندگی چیزی بخورد و بهاینترتیب، توجهش نسبت به جلو کم شود و با عابری برخورد کند، غفلت نموده است. یا زمانی که راننده­ای به جهت صحبت کردن با اشخاص داخل خودرو، به قرمز بودن چراغ راهنمایی رانندگی توجه نکند و از آن عبور نماید، غفلت کرده است.

عدم مهارت در رانندگی

عدم مهارت هنگامی تحقق می­یابد که شخص توانایی تجربی یا علمی لازم برای انجام کاری که نیاز به داشتن این توانایی­ها دارد، را نداشته باشد. برای مثال، رانندگی یک مهارت است و هر­کس که بخواهد رانندگی کند، باید ابتدا توانایی­های مورد­نیاز برای انجام این کار را کسب نماید.

بنابراین، اگر کسی بدون داشتن مهارت لازم اقدام به رانندگی کند، قانون­گذار او را مقصر می­شناسد؛ مانند این­که شخص باوجود داشتن گواهی­نامه، هنوز قدرت کنترل وسیله نقلیه را ندارد و به دلیل همین عدم کنترل، حادثه­ای می­آفریند.

عدم رعایت نظامات دولتی در رانندگی

نظامات دولتی به کلیه مقررات دولتی گفته می­شود. در هر جامعه­ای، دولت­ها برای برقراری نظم، قوانین و مقرراتی ایجاد می­کنند که تخلف از آن­ها ممنوع می­باشد. درزمینه رانندگی هم این مقررات وجود دارد و هر راننده­ای که مقررات راهنمایی و رانندگی را رعایت نکند، با ضمانت اجرا­های قانونی نظیر جریمه مواجه می­شود. بهطور مثال، بر اساس قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، هر­گونه حرکات نمایشی، حرکت به­طور مارپیچ، سبقت غیر­مجاز، عبور از محل ممنوع، دور زدن در محل ممنوع، عدم رعایت حق تقدم و … تخلف محسوب شده و راننده مقصر جریمه خواهد شد.

مجازات راننده وسیله نقلیه

گاهی راننده بهصرف عدم رعایت مقررات راهنمایی­و­رانندگی جریمه نقدی می­شود، هر­چند که حادثه­ای رخ نداده باشد. در این مواقع، مأموران راهنمایی و­ رانندگی، برای راننده خطاکار قبض جریمه صادر کرده و به­موجب قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، گزارش این تخلف را به اداره راهنمایی­ و ­رانندگی میدهند.

این اداره نیز، با توجه به ماده ۷ قانون مذکور، نمره منفی در گواهی­نامه راننده خاطی درج کرده و متناسب با آن، با راننده برخورد می­کند.

اما گاهی رعایت نکردن قوانین راهنمایی­ و­ رانندگی، منجر به وقوع حادثه­ای می­شود که خسارت­های مالی و بدنی به­ جا­می­گذارد. در این صورت، به­موجب قانون مجازات اسلامی، برای این­که راننده وسیله نقلیه مسئول جبران خسارات وارده گردد، دو شرط باید وجود داشته­باشد: یکی این­که راننده باید مرتکب تقصیر شده باشد، یعنی یکی از موارد شش­گانه ذکرشده را انجام داده باشد (البته در برخی موارد مانند ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی تقصیر شرط نیست) و دیگر این­که تقصیر وی باید منجر به بروز حادثه رانندگی و خسارات به­وجود­آمده، شده باشد.

بنابراین، اگر در حادثه پیش­آمده، راننده هیچ تقصیری نکرده باشد، مسئول جبران خسارت نیست. مثلاً اگر عابر پیاده با بی­احتیاطی به وسط خیابان بپرد و با راننده­ای که با رعایت تمام مقررات در حال رانندگی است، برخورد کند و صدمه ببیند، راننده مسئول پرداخت دیه آسیب­های بدنی واردشده به عابر نیست. عدم مسئولیت راننده در این مورد، مانع استفاده مصدوم یا وراث متوفی از مزایای بیمه نخواهد شد و شرکت بیمه با ارائه قرار منع تعقیب یا حکم برائت راننده، ملزم به اجرای تعهدات موضوع بیمه­نامه به مصدوم یا وراث متوفی خواهد بود. اگر وسیله نقلیه بیمه نشده باشد، دیه از صندوق تأمین خسارات بدنی پرداخت می­شود. هم­چنین، درجایی که حادثه رانندگی به علت عوامل طبیعی و غیرقابلپیشبینی اتفاق افتاده است، مانند زلزله، سیل و … راننده مسئول شناخته نمی­شود.

درجایی که دو وسیله نقلیه به هم برخورد کرده و هر دو مقصر شناختهشده و حادثه نیز مستند به هردوی آن­ها باشد، بهموجب ماده ۵۲۸ قانون مجازات اسلامی، هر­کدام مسئول پرداخت نصف دیه راننده مقابل و سرنشینان هر دو وسیله نقلیه می­باشد. در­صورتی­که تعداد وسایل نقلیه سه­تا باشد، هر­کدام باید یک­سوم دیه رانندگان مقابل و سرنشینان هر سه وسیله نقلیه را جبران نماید و به همین ترتیب، با افزایش تعداد وسایط نقلیه، میزان دیه محاسبه می­شود.

البته با اجباری شدن بیمه شخص ثالث و تصویب قانون «بیمه اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل­نقلیه»، جبران خسارات مالی و بدنی ایجادشده در حوادث رانندگی به عهده شرکت­های بیمه طرف قرارداد با رعایت سقف مذکور در این قانون قرار­گرفته است.

مجازات ناشی از تخلفات رانندگی

• جریمه نقدی: به­موجب قانون رسیدگی به تخلفات رانندگی، برای برخی از تخلفات، قبض جریمه نقدی صادر می­گردد، مانند عدم استفاده از کلاه ایمنی، تخطی از سرعت مجاز، گرفتن سبقت غیر­مجاز و … .
• حبس تعزیری: قانون تعزیرات مصوب ۱۳۷۵، برای برخی از تخلفات رانندگی، حبس مقرر کرده است، ازجمله رانندگی در حال مستی یا بدون داشتن گواهی­نامه، تغییر در ارقام و مشخصات پلاک یا استفاده از پلاک تقلبی و دستکاری از دستگاه ثبت سرعت.
• پرداخت دیه: هر­گاه حادثه رانندگی منجر به ورود صدمات بدنی و یا فوت شود، علاوه بر حبس راننده حادثهساز، به درخواست شخص آسیب­دیده یا اولیای­ دم فرد فوتشده، دیه پرداخت می­شود.

البته در کنار این مجازات­ها ممکن است مجازات دیگری، مانند مجازات تکمیلی موضوع ماده ۲۳ قانون مجازات اسلامی و یا مجازات جایگزین حبس موضوع مواد ۶۴ به بعد این قانون نیز تعیین گردد.