جرایم سایبری - کلاهبرداری اینترنتی

تقريبا مي توان گفت به ازاي هر كدام از روش هاي حقه بازي و كلاهبرداري در جامعه، روش ها و ترفندهاي متناظري در عالم اينترنت و شبكه پيدا مي شوند كه به همان اندازه متنوع و متفاوت از يكديگرند.

مواردي كه تاكنون در زمينه خلاف كاري هاي اينترنتی در جهان (عمدتا اقتصادی) گزارش شده اند، بسيار زياد بوده اما از اين ميان ، آن تعداد كه مورد پيگرد قضايي قرار گرفته و مسير حقوقي خود شده اند ، بسيار زياد بوده اما از اين ميان، آن تعداد كه مورد پيگرد قضايي قرار گرفته و مسير حقوقي خود شده اند ، بسيار زياد نبوده كه بتوانيم به سادگي آنها را طبقه بندي كنيم و مورد تحليل و بررسي قرار دهيم اين تاحدودي به پيچيدگي هاي فضاي ساير و تنوع ابزارها، فناوري ها، آدم ها، رفتارها و رويدادهاي دنياي اينترنت بر مي گردد. با اين حال چون تقريبا هر يك از انواع كلاهبرداري هاي اينترنتي ما رويدادهاي دنياي اينترنت بر مي گردد.

با اين حال چون تقريبا هر يك از انواع كلاهبرداري هاي اينترنتي ما به ازايي در دنياي واقعي دارند ، مي توان اسم هايي براي آنها پيدا يا ابداع كرد، مثل ‹‹ راه زني اينترنتي ›› يا ‹‹جعل الكترونيكي اسناد›› و در واقع ايده اي كه پشت هر يك از روش هاي حقه بازي آنلاين نهفته است ، چيز تازه اي نيست ، بلكه تطور يافته و دگرگونه شده همان ايده هاي پليد و كلاسيك براي فريب مردم است.

به طور كلی اين جرايم را مي توان به دو دسته تقسيم كرد

دسته اول جرايمي هستند كه در آن يك طرف معامله يعنی مشتري از تقلبي بودن يا جعلي بودن آنچه كه مي خواهد بخرد ، آگاهي ندارد . اين مشكل عمدتا به مشخصه هاي فضاي ساير مربوط مي شود كه به طور طبيعي ، پاره اي از جنبه هاي واقعيت مجازي ،‌ دردسر آفرين و مشكل ساز مي شود . اما در دسته دوم جرايمي قرار مي گيرند كه هر دو طرف معامله از جعلي بودن كالا يا غير قانوني بودن يا غير مجاز بودن عملي كه انجام مي دهند آگاهند . در اين نوع جرايم ، اينترنت نقش تسهيل كننده را بازي مي كند و بستر ساز عمل غير مجاز واقع مي شود.

كلاهبرداری كامپيوتری - رايانهای

‹‹ تحصيل مال غير با استفاده متقلبانه از رايانه ››

كلاهبرداري رايانه اي ، كلاهبرداري اينترنتي يا كلاهبرداري آن لاين اصطلاحات رايجي است كه به حكم قانون مي تواند از جرائم در حكم كلاهبرداري تلقي شود.

باب چهارم قانون تجارت الكترونيكي مصوب 17 ديماه 1382 مجلس شوراي اسلامي تحت عنوان جرائم و مجازات هاست كه مبحث اول آن به كلاهبرداري كامپيوتري ضمن ماده 67 و مبحث دوم آن به جعل كامپيوتري ضمن ماده 68 قانون مزبور اختصاص دارد . در واقع ، ضرورت ، اجتناب ناپذير استفاده از كامپيوتر در امور و امكان سوء استفاده از آنكه از موارد بحران مهم در عصر ديجيتال است ، قانونگذار را به عكس العمل قانوني واداشت.

با پيشرفت تكنولوژي ، راههاي ارتكاب جرائم عليه تماميت جسماني چون قتل و ساير صدمات بدني و صدمات معنوي مانند افتراء و نشر اكاذيب و جرائم بر ضد اموال و مالكيت مانند تخريب و كلاهبرداري و سرقت و جرائم بر ضد امنيت و آسايش عمومي از قبيل تروريسم و جعل ، بسيار فني تر و ظريف تر شده است و پيشگيري از بروز آنها يا كشف جرم و تعقيب و محاكمه و اعمال حكم محكوميت ، به تدريج با دشواري هاي بيشتري مواجه مي گردد.

در صورتي كه تحصيل مال غير با استفاده از روش متقلبانه توسط كامپيوتر انجام شود به

حكم قانون مي تواند از جرائم در حكم كلاهبرداري تلقي شود ، زيرا زيان ديده اصولا ، اموال خود را به كلاهبردار تسليم نمي كند ، بلكه در بيشتر موارد از حساب او ، سوء استفاده به عمل آمده و بدهكار مي شود و يا از حساب مربوط به نحو متقلبانه و برخلاف رضايت و اطلاع ذينفع برداشت مي شود.

در كلاهبرداري ، عمليات متقلبانه بايد قبل از تحصيل مال بوده و علت غايي و انحصاري تحصيل مال ديگري باشد ، بطوري كه قرباني كلاهبرداري ، تحت تأثير عمليات متقلبانه ، مال خود را به كلاهبردار شخصا تسليم نموده باشد . با فقدان شرايط مزبور ، تحقق كلاهبرداري منتفي بوده و تنها به حكم قانون ممكن است جرم در حكم كلاهبرداري مطرح گردد زيرا در بيشتر موارد ، كلاهبرداران اينترنتي قربانيان احتمالي خود را نمي بينند ولي وجوه و اموال آنان را به چنگ مي آورند.

تعريف جرم كلاهبرداري رايانه ای

كلاهبرداري كامپيوتري يا رايانه اي عبارت است از تحصيل مال غير با استفاده متقلبانه از رايانه

بخش اول . اركان جرم كلاهبرداري كامپيوتری

تحصيل مال غير ممكن است با استفاده متقلبانه از رايانه انجام شود . در اين صورت اركان جرم مزبور با اركان جرم كلاهبرداري به ويژه از نظر عنصر قانوني متفاوت است و به عنوان جرم خاص در حكم كلاهبرداري از كلاهبرداري موضوع ماده 1 قانون تشديد

مجازات مرتكبين ارتشاء و اختلاس و كلاهبرداري مصوب 1367 مجمع تشخيص مصلحت نظام نيز متمايز مي گردد.

مبحث اول .  عنصر قانوني

شرط مقدم و لازم براي تحقق جرم در حكم كلاهبرداري كامپيوتري ماده 67 قانون تجارت الكترونيكي مصوب 17 ديماه 1382 مجلس شوراي اسلامي است ( روزنامه رسمي شماره 17167 )

قانون تجارت الكترونيكي ، شامل مجموعه اصول و قواعدي است كه براي مبادله آسان و ايمن اطلاعات در واسط هاي الكترونيكي و با استفاده از سيستم هاي ارتباطي جديد به كار مي رود ( ماده 1 قانون تجارت الكترونيكي ) . ماده 67 قانون تجارت الكترونيكي مي گويد : ‹‹ داده پيام ›› ها ، برنامه ها و سيستم هاي رايانه اي و وسايل ارتباط از راه دور و ارتكاب افعالي نظير ورود ، محو ، توقف ‹‹  داده پيام ›› مداخله در عملكرد برنامه يا سيستم رايانه اي و غيره . . . ديگران را بفريبد  و يا سبب گمراهي سيستم هاي پردازش خودكار و نظاير آن شود و از اين طريق براي خود يا ديگري وجوه ، اموال يا امتيازات مالي تحصيل كند و اموال ديگران را ببرد مجرم محسوب و علاوه بر ، رد مال به صاحبان اموال به حبس از يك تا سه سال و پرداخت جزاي نقدي معادل مال مأخوذه محكوم مي شود ››.

شروع به جرم كلاهبرداري كامپيوتري نيز جرم تلقي و مستوجب كيفر است ، زيرا تبصره

ماده 67 قانون تجارت الكترونيكي مي گويد : ‹‹ شروع به اين جرم نيز جرم محسوب و مجازات آن حداقل مجازات مقرر در اين ماده مي باشد ››.

سوء استفاده در كلاهبرداري كامپيوتري عبارت است از :‌ اقدامات و دستكاري هاي غير مجاز و غير قانوني كه شامل مصاديق زير است

• الف . وارد كردن داده ها و اطلاعات اعم از صحيح و كذب
  وقتي كه وارد كردن داده ها و اطلاعات منتهي به تحصيل مال يا وجه و امتياز گردد جرم كلاهبرداري كامپيوتري محقق مي شود . مانند وارد كردن اطلاعاتي به سيستم رايانه اي بانك يا يك مؤسسه مالي و واريز وجه مربوط به حساب خود يا ديگري
  ب . تغيير غير مجاز داده ها و اطلاعات رايانه اي
  چنانچه جعل رايانه اي مصداق سوء استفاده قرار گيرد و در نتيجه مزبور ، مال ، وجه امتيازات و خدمات مالي تحصيل گردد جرم محقق مي شود . مانند تغيير عنوان شركت يا مؤسسه مالي يا تجارت خانه يا بانك وقتي منتهي به اين شود كه مشتريان مؤسسات مزبور وجوه قابل پرداخت خود را به حساب شخص تغيير دهنده اطلاعات واريز نمايند .
• ج . محو داده ها و اطلاعات رايانه اي و مخابراتي
  شامل از بين بردن و حذف داده هاست. در صورتي كه اين محو در جهت تحصيل وجه يا امتيازات مالي باشد ، مي تواند از مصاديق كلاهبرداري كامپيوتري با سوء استفاده از طريق محو داده ها و اطلاعات تلقي گردد .
• توقف داده ها و اطلاعات رايانه ای
  ايجاد وقفه در سيستم رايانه ممكن است موقت يا دائمي باشد . مانند متوقف ساختن دستور پرداخت وجه به شخصي و طرف پرداخت قرار دادن خود بطور غير مجاز .
• مداخله در كاركرد سيستم رايانه

ايجاد اختلال غير قانوني و غير مجاز در كاركرد سيستم كامپيوتري وقتي در جهت تحصيل مال يا وجه يا منفعت يا امتياز يا خدمات مالي باشد ، مرتكب برحسب توفيق يافتن در بردن مال يا امتياز يا عدم موفقيت در تحصيل مال يا امتياز ، مرتكب كلاهبرداري كامپيوتري تام و يا شروع به كلاهبرداري تلقي مي گردد.

مبحث دوم . عنصر مادي جرم كلاهبرداري كامپيوتري (يا رايانه ای)

رايانه يا كامپيوتر وسيله ارتكاب جرم كلاهبرداري كامپيوتري است و ممكن است ارتكاب آن با رفتارهاي مجرمانه ديگري مانند سرقت داده ها يا تغيير آنها و جعل و يا با نفوذ غير مجاز همراه باشد كه موضوع جرم كلاهبرداري كامپيوتري را تشكيل مي دهد . بنابراين كامپيوتر گاهي خود موضوع ارتكاب جرم است مثل سرقت كامپيوتر و گاهي وسيله ارتكاب جرم كلاهبرداري كامپيوتري است ، وقتي كه استفاده متقلبانه از رايانه منتهي به تحصيل مال ديگري مي شود.

كلاهبرداران ، معمولا از هوش و استعدادهاي زيادي برخوردارند و به ويژه در كلاهبرداري الكترونيكي از تخصص و مهارت هاي فوق العاده هم استفاده مي كنند . بدين

ترتيب كشف جرائم آنان بسيار مشكل است.

عنصر مادي جرم كلاهبرداري كامپيوتري را كه در واقع عمليات متقلبانه در جرم مزبور است ، ضمن بيان تمايز و تفاوت جرم مزبور از كلاهبرداري عمومي به شرح زير مورد توجه قرار مي دهيم.

مصاديق عمليات متقلبانه در جرم كلاهبرداري كامپيوتري

1. تحصيل وجه يا مال از طريق دادن برنامه بدون مجوز و مخفيانه به كامپيوتر
   در جرم كلاهبرداري كامپيوتري يا رايانه اي ،‌ مرتكب از طريق دادن بدون مجوز و مخفيانه برنامه اي به رايانه ، موفق به تحصيل وجوه يا اموال از بانك يا شركت يا يك مؤسسه مالي مي گردد . وجه تمايز كلاهبرداري كامپيوتري خاص با كلاهبرداري عمومي در اين است كه در كلاهبرداري رايانه اي قرباني جرم از نظر مرتكب ناشناخته است و لزوم فريب قرباني براي تسليم مال به كلاهبردار منتفي است . در حالي كه در كلاهبرداري عمومي ، عمليات متقلبانه كلاهبردار ، مقدم بر تحصيل مال و علت غائي تسليم مال از طرف زيان ديده به كلاهبردار است .
2. تحصيل وجوه يا اموال از طريق تقلب در سيستم رايانه اي
   كلاهبرداري كامپيوتري با عمليات متقلبانه در داده ها ، اطلاعات و سيستم هاي رايانه اي انجام مي پذيرد . مثلا كلاهبردار ، با برنامه نويسي خلاف واقع و نادرست يا تغيير داده ها در سيستم رايانه اي بانك يا تجارتخانه يا مؤسسات ديگر اقتصادي ، مالي و تجارتي ،

مبادرت به تحصيل وجه يا مال مي نمايد

مطالعه تطبيقي موضوع

انواع جرائم كامپيوتری

در حقوق برخي كشورها مثل آمريكا ، كلاهبرداري را به انواع مختلف تقسيم مي كنند كه اثر آن در شناخت بهتر طرق كلاهبرداري است نه تنوع مجازات ها . مثلا I FCC  انواع كلاهبرداري اينترنتي را در هشت قسم به شرح ذيل احصاء نموده است

1. كلاهبرداري از مؤسسات مالی
2. كلاهبرداري از بازي هاي رايانه ای
3. كلاهبرداري از اطلاعات رايانه
4. كلاهبرداري منفعت و خدمات
5. كلاهبرداري از بيمه هاي اينترنتی
6. كلاهبرداري مالياتي عليه دولت
7. كلاهبرداري در زمينه سرمايه گذاری
8. كلاهبرداري تجاری

كلاهبرداري رايانه اي از ديدگاه شوراي اروپايی

كلاهبرداري رايانه اي عبارت است از وارد كردن ، تغيير يا ايجاد وقفه در داده هاي رايانه اي يا برنامه هاي رايانه اي يا ديگر مداخلات مربوط به پردازش داده ها كه نتيجه پردازش داده ها را تحت تأثير قرار مي دهد و موجب ضرر اقتصادي يا موجب از دست دادن اموال مي گردد كه مرتكب با قصد كسب منفعت و امتياز اقتصادي غير قانوني براي خود يا ديگري مبادرت به افعال مزبور مي كند.

بدين ترتيب در جرم كلاهبرداري كامپيوتري احراز شرايط زير از لحاظ عنصر مادی ضرورت دارد:

1. توسل به وسايل متقلبانه و سوء استفاده شامل وارد كردن ، تغيير يا ايجاد وقفه در داده هاي رايانه اي يا برنامه هاي كامپيوتري يا مداخله در پردازش داده يا نظير آنها.
2. موضوع جرم كه شامل تحصيل وجوه يا اموال يا امتياز توسط مرتكب است.
3. اضرار اقتصادي يا مالي به ديگري =  اقدامات غير مجاز بايد ضمن اضرار ديگري يا تحصيل وجوه و امتيازات مالي به زيان قرباني جرم انجام شود.
4. جرم كامپيوتري از جرائم مقيد به حصول نتيجه است .

عنصر معنوي جرم

رفتار مرتكب كلاهبرداري رايانه اي بايد همراه با قصد فريب ديگري يا سبب اختلال و گمراهي سيستم هاي پردازش خودكار و نظاير آن شود.

1. عمد عام، در سوء استفاده و يا استفاده غير مجاز از ‹‹  داده پيام ›› ها ، برنامه ها و سيستم هاي رايانه اي و وسايل ارتباط از راه دور است كه با ارتكاب افعالي ( نظير ورود ، محو ، توقف ‹‹ داده پيام ›› مداخله در عملكرد برنامه يا سيستم رايانه اي و غيره . . . ) ديگران را بفريبد و يا سبب گمراهي سيستم هاي پردازش خودكار و نظاير آن شود.
2. عمد خاص كه تحصيل وجوه ، اموال يا امتيازات مالي و بردن اموال ديگران است .

بطوري كه اگر مرتكب موفق به بردن اموال و وجوه ديگران نشود در مرحله شروع به جرم و مستوجب كيفر حداقل مجازات مقرر است.

در واقع، عنصر مادي و معنوي جرائم عمدي  مثل پشت و روي يك سكه است ، هميشه با هم ولي جداي از هم مي باشند ، قصد متقلبانه از كيفيت عمليات قابل استنباط است.

بخش دوم . كيفرهاي جرم كلاهبرداري كامپيوتری

مبحث اول . كيفر كلاهبرداري تام

مجازات كلاهبرداري كامپيوتري ، در اجراي ماده 67 قانون تجارت الكترونيكي عبارت است : از حبس از يكسال تا سه سال و پرداخت جزاي نقدي معادل مال مأخوذ ، علاوه بر رد مال به صاحبان اموال .

در حالي كه كيفر كلاهبرداري عمومي ، موضوع قانون تشديد مجازات مرتكبين ارتشاء و اختلاس و كلاهبرداري 1367 يكسال تا 7 سال حبس و يا 2 سال تا ده سال حبس مي باشد تعيين مجازات كم براي كلاهبرداري كامپيوتري مي تواند 2 حالت داشته باشد : يا قانونگذار در سياست كيفري خود به جنبه ارعابي كيفرهاي شديد اعتماد و اعتقاد نداشته است و يا ملاحظات بين المللي و استرداد مجرمين كلاهبرداري كامپيوتري مورد توجه قرار گرفته است .

ممكن است كلاهبرداري كامپيوتري همراه با جرائم ديگري مانند جعل يا استفاده از كارتهاي مجعول باشد بدين ترتيب:

جعل كامپيوتری

چنانچه ايجاد يا محو يا تغيير داده ها و كليد علائم و كدهاي قابل پردازش در سيستم رايانه اي بدون تحصيل وجه ، مال يا امتياز باشد ، جرم جعل كامپيوتري موضوع ماده 68 قانون تجارت الكترونيك مطرح مي گردد . ماده 68 قانون مزبور مي گويد : ‹‹ هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي ، از طريق ورود ، تغيير ، محو و توقف ‹‹ داده پيام ›› و مداخله در پردازش ‹‹ داده پيام ›› و سيستم هاي رايانه اي و يا استفاده از وسايل كاربردي سيستم هاي رمز نگاري توليد امضاء مثل كليد اختصاصي ، بدون مجوز امضاء كننده و يا توليد امضاي فاقد سابقه ثبت در فهرست دفاتر اسناد الكترونيكي و يا عدم انطباق آن وسايل با نام دارنده در فهرست مزبور و اخذ گواهي مجعول و نظاير آن اقدام به جعل ‹‹ داده پيام ›› هاي داراي ارزش مالي و اثباتي نمايد تا با ارائه آن به مراجع اداري ، قضايي ، مالي و غيره . . . به عنوان ‹‹ داده پيام ›› هاي معتبر استفاده نمايد جاعل محسوب و به مجازات حبس از يك تا سه سال و پرداخت جزاي نقدي به ميزان پنجاه ميليون ( 000 / 000 / 50 ) ريال محكوم مي شود ›› تبصره ماده 68  قانون مزبور ، مجازات شروع به جرم را حداقل مجازات مذكور در آن ماده مي داند.

جعل، مقدمه كلاهبرداري كامپيوتری

از جمله، كارت هاي قابل پردازش يا مورد استفاده در سيستم هاي رايانه اي كه ممكن است جعل شوند ، كارت هاي اعتباري ، كارت هاي بدهي و كارتهاي مغناطيسي مي باشد. جعل كارت هاي مزبور ، يك جرم مطلق است و قابل كيفر . ولي چنانچه، جعل مزبور

همراه با تحصيل وجوه يا اموال يا امتيازات مالي باشد ، موضوع مشمول ماده 67 قانون مزبور است . بنابراين جعل كارت هاي قابل پردازش يا مورد استفاده در سيستم رايانه اي با مقررات موجود مقدمه جرم كلاهبرداري كامپيوتري تلقي مي شود.

كلاهبرداري از طريق كارت هاي اعتباري معمولا به اين صورت است كه كلاهبردار به جاي صاحب اصلي كارت اقدام به خريد اينترنتي مي نمايد.

بدين ترتيب از يك سوء صاحب اصلي كارت اعتباري كه كارت اعتباري وي مورد سوء استفاده قرار مي گيرد قرباني جرم است . از سوي ديگر ، فروشنده كالا يا ارائه كننده خدمات كه بر اساس كارت اعتباري غير مجاز توسط ارائه كننده متقلب ، كالايي را براي فرد كلاهبردار ارسال و يا خدماتي به وي ارائه كرده است نيز به عنوان قرباني مطرح مي گردد.

تعدد مادي جرائم مختلف

با تصويب مقررات جديد مربوط به ‹‹  قانون مجازات جرايم رايانه اي ›› ممكن است ، جعل و استفاده از جعل و كلاهبرداري كامپيوتري ، جرائم مختلف تلقي شده و قاعده جمع مجازات ها براي كيفرهاي مختلف مورد تصويب قرار گيرد .

مبحث دوم .  شروع به كلاهبرداري كامپيوتري

تبصره ماده 67 قانون تجارت الكترونيكي مي گويد : ‹‹ شروع به اين جرم نيز جرم محسوب و مجازات آن حداقل مجازات مقرر در اين ماده مي باشد ›› .

بنابراين ، حداقل مجازات جرم كلاهبرداري كامپيوتري يكسال حبس و پرداخت جزاي نقدي معادل مال مأخوذ است.

رشاء و ارتشاء

بين اركان جرم كلاهبرداري و عناصر رشاء و ارتشاء وجوه اشتراك و افتراق وجود دارد و تحصيل مال ديگري با توسل به وسايل متقلبانه و تحصيل نامشروع مال ديگري مي تواند در هر دو مورد مطرح باشد و از اين جهت كه قانون مجازات اسلامي عنوان كرده است.