از نظر قانون کپی‌ رایت من می‌توانم متنی را بازنویسی کنم و در مقاله‌ام استفاده کنم؟

محمدمهدی قنبری

کاراموز وکالت مرکز وکلای قوه‌قضاییه

۴٫۹ · ۶۷ مشاوره موفق

سلام و وقت بخیر 🌿

خلاصۀ پاسخ
• ایده (اینکه «خواب کافی فشار خون را پایین می‌آورد») مشمول حق تالیف نیست؛ حق مؤلف فقط از «شیوۀ بیان خلاقانه» حمایت می‌کند، نه از خود واقعیت علمی.
• یک جمله‌ی خبری کوتاه با زبان عادی معمولا «حداقل آستانۀ خلاقیت/اصالت» را ندارد، بنابراین حتی عین عبارت هم معمولا در قلمرو کپی‌رایت قرار نمی‌گیرد.
• با این حال، از نظر اخلاق علمی و برای پرهیز از «سرقت ادبی»، بهتر است منبع علمی یا منبع اصلی پژوهش را ذکر کنید.
• عبارت «کپی‌برداری ممنوع» در انتهای وب‌سایت نمی‌تواند حقوق بیش‌تری از آنچه قانون به‌طور پیش‌فرض اعطا کرده است ایجاد کند؛ قانون بالاتر از درج یادداشت سایت است.

جزئیات حقوقی (براساس حقوق ایران + استانداردهای بین‌المللی)
۱. چه چیزهایی اصلا حق تالیف ندارند؟
– افکار، نظریه‌ها، فرایندها، فرمول‌های علمی، داده‌های خام و خبرهای صرف (ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان ۱۳۴۸ + بند ۲ ماده ۱۰ معاهدۀ برن).
– عبارات کوتاه و اصطلاحات روزمره که خلاقیت ادبی محسوس ندارند. در بسیاری از سیستم‌های حقوقی به آن‌ها «threshold of originality» می‌گویند.

۲. آیا جملۀ «خواب کافی باعث کاهش فشار خون می‌شود» خلاقیت ادبی دارد؟
– نه؛ جمله‌ای خبری و عمومی است، مشابه ده‌ها عبارت در کتاب‌های پزشکی یا مقالات خبری.
– در رویۀ قضایی داخل و خارج، چنین گزاره‌هایی معمولا «فاقد قابلیت حمایت» تشخیص می‌شوند.

۳. اگر همان جمله را عینا کپی کنیم چه؟
– از منظر حق مؤلف: احتمالا باز هم دعوای موفق شکل نمی‌گیرد؛ مگر آن‌که متن طوری طولانی یا خلاق باشد که کار ادبی به حساب آید.
– از منظر اخلاق نویسندگی و آیین‌نامه‌های دانشگاهی: بی‌ارجاع نوشتن (= پلجریزم) می‌تواند برای شما دردسر علمی ایجاد کند، هرچند نقض کپی‌رایت نباشد.

۴. پس بازنویسی (پارافریز) مجاز است؟
– بله؛ اگر به زبان خودتان بنویسید و در پانوشت یا درون‌متن ذکر کنید «بر اساس فلان منبع»، هیچ منع قانونی یا اخلاقی وجود ندارد.
– مثال: «طبق پژوهش‌ها، داشتن خواب کافی می‌تواند فشار خون را پایین بیاورد (منبع: …).»

۵. نقش اعلان «کپی ممنوع» در سایت
– این اعلان صرفا یادآوری مالک است؛ قانون را تغییر نمی‌دهد.
– شما همچنان می‌توانید از «اقتباس منصفانه» (fair quotation) یا واقعیت‌های علمی استفاده کنید.

۶. اگر بخواهید متن طولانی و خاص نویسنده را استفاده کنید
– آن‌وقت مشمول حق تالیف می‌شود و باید یا اجازه کتبی بگیرید یا از «نقل‌قول محدود با ذکر منبع» استفاده کنید.

جمع‌بندی کاربردی
۱. می‌توانید ایده را آزادانه در مقاله‌تان بیاورید؛ ترجیحا با زبان خودتان.
۲. منبع علمی معتبر (مقالۀ ISI، کتاب تخصصی، گزارش WHO) را به‌جای یک وبلاگ به‌عنوان رفرنس بنویسید تا اعتبار مقاله‌تان بالا برود.
۳. اگر اصرار دارید همان یک جمله را دقیق بنویسید، در گیومه قرار دهید و منبع را ذکر کنید؛ در اغلب مجلات، نقل‌قول‌های کوتاه زیر ۴۰ کلمه بلااشکال است.

با رعایت این نکات، هم از منظر قانون کپی‌رایت و هم از منظر اصول آکادمیک در وضعیت امنی قرار دارید.